महाभारत 3.60.15-24

देवनागरी

यस्याभिशापाद् दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः ॥
तस्य भूतस्य तद् दुःखाद् दुःखम् अभ्यधिकं भवेत् ॥
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान् नलम् ॥
तस्माद् दुःखतरं प्राप्य जीवत्व् असुखजीविकाम् ॥
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः ॥
अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥
उन्मत्तवद् भीमसुता विलपन्ती ततस् ततः ॥
हा हा राजन्न् इति मुहुर् इतश् चेतश् च धावति ॥
तां शुष्यमाणाम् अत्यर्थं कुररीम् इव वाशतीम् ॥
करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर् मुहुः ॥
सहसाभ्यागतां भैमीम् अभ्याशपरिवर्तिनीम् ॥
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता ॥
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥
हा नाथ माम् इह वने ग्रस्यमानाम् अनाथवत् ॥
ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि ॥
कथं भविष्यसि पुनर् माम् अनुस्मृत्य नैषध ॥
पापान् मुक्तः पुनर् लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च ॥
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध ॥
कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ ||
tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet ||
apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam ||
tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām ||
evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ ||
anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite ||
unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ ||
hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati ||
tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm ||
karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ ||
sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm ||
jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ ||
sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā ||
nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham ||
hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat ||
grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi ||
kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha ||
pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca ||
śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha ||
kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

यस्याभिशापाद् दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः ॥ तस्य भूतस्य तद् दुःखाद् दुःखम् अभ्यधिकं भवेत् ॥ अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान् नलम् ॥ तस्माद् दुःखतरं प्राप्य जीवत्व् असुखजीविकाम् ॥ एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः ॥ अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥ उन्मत्तवद् भीमसुता विलपन्ती ततस् ततः ॥ हा हा राजन्न् इति मुहुर् इतश् चेतश् च धावति ॥ तां शुष्यमाणाम् अत्यर्थं कुररीम् इव वाशतीम् ॥ करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर् मुहुः ॥ सहसाभ्यागतां भैमीम् अभ्याशपरिवर्तिनीम् ॥ जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥ सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता ॥ नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥ हा नाथ माम् इह वने ग्रस्यमानाम् अनाथवत् ॥ ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि ॥ कथं भविष्यसि पुनर् माम् अनुस्मृत्य नैषध ॥ पापान् मुक्तः पुनर् लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च ॥ श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध ॥ कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद ॥yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ || tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet || apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam || tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām || evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ || anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite || unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ || hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati || tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm || karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ || sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm || jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ || sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā || nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham || hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat || grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi || kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha || pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca || śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha || kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada ||Damayanti curses the being because of whom Nala suffers, and searches for her husband in the forest; a huge hungry serpent seizes her, but even as she is being devoured she grieves more for Nishadha than for herself.

अनुवाद

'May that being, because of whose curse the suffering Nishadha endures pain, obtain a suffering even greater than his. May the sinner who did this to sinless Nala attain a life yet more wretched than this.' Thus lamenting, the wife of the great-souled king searched for her husband in the forest full of beasts of prey. The daughter of Bhima, as though maddened, wept again and again, crying: 'O king!' and ran here and there. She was withering away with grief, like a wailing kurari bird, and suddenly, as she wandered nearby, a huge, hungry serpent seized her. Devoured by the serpent and overcome by grief, she grieved not so much for herself as for Nishadha: 'O lord, why do you not run to me here in the forest, as this serpent devours me like one without protector? How will you live, remembering me, when you are freed from evil and regain your mind, your senses and your wealth? Who will dispel your weariness, O tiger among kings, when you are exhausted, hungry and worn out?'

भाष्य

Even facing death, Damayanti thinks of Nala's future awakening. Her curse is aimed not at her husband but at the force that had clouded his mind.

संस्करण

74a5f27078c7 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:54:09 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN