महाभारत 3.62.34-43

देवनागरी

ताम् अश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु ॥
राजमाताब्रवीद् आर्तां भैमीम् आर्ततरा स्वयम् ॥
वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर् मे त्वयि वर्तते ॥
मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥
अथ वा स्वयम् आगच्छेत् परिधावन्न् इतस् ततः ॥
इहैव वसती भद्रे भर्तारम् उपलप्स्यसे ॥
राजमातुर् वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचो ऽब्रवीत् ॥
समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥
उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम् ॥
न चाहं पुरुषान् अन्यान् संभाषेयं कथं चन ॥
प्रार्थयेद् यदि मां कश् चिद् दण्ड्यस् ते स पुमान् भवेत् ॥
भर्तुर् अन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणान् अहम् ॥
यद्य् एवम् इह कर्तव्यं वसाम्य् अहम् असंशयम् ॥
अतो ऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्व चित् ॥
तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदम् अब्रवीत् ॥
सर्वम् एतत् करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतम् ईदृशम् ॥
एवम् उक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पते ॥
उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत ॥
सैरन्ध्रीम् अभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम् ॥
एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu ||
rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam ||
vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate ||
mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama ||
atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ ||
ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase ||
rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt ||
samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini ||
ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam ||
na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana ||
prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet ||
bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham ||
yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam ||
ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit ||
tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt ||
sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam ||
evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate ||
uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata ||
sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm ||
etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ताम् अश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु ॥ राजमाताब्रवीद् आर्तां भैमीम् आर्ततरा स्वयम् ॥ वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर् मे त्वयि वर्तते ॥ मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥ अथ वा स्वयम् आगच्छेत् परिधावन्न् इतस् ततः ॥ इहैव वसती भद्रे भर्तारम् उपलप्स्यसे ॥ राजमातुर् वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचो ऽब्रवीत् ॥ समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥ उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम् ॥ न चाहं पुरुषान् अन्यान् संभाषेयं कथं चन ॥ प्रार्थयेद् यदि मां कश् चिद् दण्ड्यस् ते स पुमान् भवेत् ॥ भर्तुर् अन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणान् अहम् ॥ यद्य् एवम् इह कर्तव्यं वसाम्य् अहम् असंशयम् ॥ अतो ऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्व चित् ॥ तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदम् अब्रवीत् ॥ सर्वम् एतत् करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतम् ईदृशम् ॥ एवम् उक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पते ॥ उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत ॥ सैरन्ध्रीम् अभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम् ॥ एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम् ॥tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu || rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam || vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate || mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama || atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ || ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase || rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt || samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini || ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam || na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana || prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet || bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham || yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam || ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit || tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt || sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam || evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate || uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata || sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm || etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam ||The queen mother comforts Damayanti and invites her to live with her, promising to search for her husband; Damayanti agrees on conditions: she will not eat leftovers, will not wash others' feet, will not speak with strange men, any man who importunes her must be punished, and she must be allowed to see brahmins in order to search for her husband; the queen mother accepts the vow and entrusts her to Sunanda.

अनुवाद

The queen mother, herself deeply moved, said to the weeping Bhaimi: "Live with me, fair one. You are dear to me. My people will search for your husband; perhaps he himself, wandering about, will come here, and living here you will find him." Damayanti answered: "O mother of heroes, I can live with you on this condition: I will not eat leftover food, I will not wash anyone's feet, and I will not speak in any way with strange men. If anyone should solicit me, that man must be punished. But in order to search for my husband, I must be allowed to see brahmins. If this can be granted, I will stay without doubt; otherwise my heart does not permit me to live here." The queen mother said joyfully: "I will do all of this. It is fortunate that your vow is such." Having said this to Bhaimi, she then said to her daughter, Sunanda: "Know this sairandhri, who is like a goddess. Rejoice together with her, and be at ease."

भाष्य

Damayanti accepts shelter, but she does not surrender her inner freedom. Her conditions safeguard her purity, the purpose of her search, and the memory of her marriage.

संस्करण

50f4e0189f46 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:37 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN