महाभारत 3.66.9-14

देवनागरी

बृहदश्व उवाच
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशां पते ॥
सुनन्दा शोधयाम् आस पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ॥
स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस् तस्या व्यरोचत ॥
दमयन्त्यास् तदा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः ॥
पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत ॥
रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तम् इव तस्थतुः ॥
उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदम् अब्रवीत् ॥
भगिन्या दुहिता मे ऽसि पिप्लुनानेन सूचिता ॥
अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः ॥
सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश् चारुदर्शने ॥
भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोर् अहं पुनः ॥
त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर् गृहे ॥
यथैव ते पितुर् गेहं तथेदम् अपि भामिनि ॥
यथैव हि ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bṛhadaśva uvāca
tac chrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate ||
sunandā śodhayām āsa piplupracchādanaṃ malam ||
sa malenāpakṛṣṭena piplus tasyā vyarocata ||
damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ ||
pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata ||
rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ ||
utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedam abravīt ||
bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā ||
ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ ||
sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane ||
bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṃ punaḥ ||
tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitur gṛhe ||
yathaiva te pitur gehaṃ tathedam api bhāmini ||
yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

बृहदश्व उवाच तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशां पते ॥ सुनन्दा शोधयाम् आस पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ॥ स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस् तस्या व्यरोचत ॥ दमयन्त्यास् तदा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः ॥ पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत ॥ रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तम् इव तस्थतुः ॥ उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदम् अब्रवीत् ॥ भगिन्या दुहिता मे ऽसि पिप्लुनानेन सूचिता ॥ अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः ॥ सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश् चारुदर्शने ॥ भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोर् अहं पुनः ॥ त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर् गृहे ॥ यथैव ते पितुर् गेहं तथेदम् अपि भामिनि ॥ यथैव हि ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव ॥bṛhadaśva uvāca tac chrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate || sunandā śodhayām āsa piplupracchādanaṃ malam || sa malenāpakṛṣṭena piplus tasyā vyarocata || damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ || pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata || rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ || utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedam abravīt || bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā || ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ || sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane || bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṃ punaḥ || tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitur gṛhe || yathaiva te pitur gehaṃ tathedam api bhāmini || yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava ||Sunandā washes the dirt from the birthmark; she and the queen mother recognize Damayantī, embrace her weeping, and the queen mother says Damayantī is her sister's daughter, since she and Damayantī's mother are both daughters of King Sudāman of Daśārṇa.

अनुवाद

Hearing Sudeva's words, Sunandā washed away the dirt that concealed the birthmark. Once the dirt was removed, Damayantī's mark shone like the moon in a cloudless sky. Seeing it, Sunandā and the queen mother, weeping, embraced Damayantī and stood so for a while. Then the queen mother, wiping away her tears, said: "You are my sister's daughter; this birthmark has revealed you. I and your mother are daughters of the great king Sudāman, lord of Daśārṇa. She was given in marriage to King Bhīma, and I to the hero Subāhu. I saw you when you were born in your father's house in Daśārṇa. Your father's house is as this house, fair one; my wealth, Damayantī, is likewise yours."

भाष्य

The cleansed sign reveals kinship. Grace arrives through family that was near all along, without knowing whom it had received.

संस्करण

ed8cb8f89c3f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:37 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN