महाभारत 3.69.10-22

देवनागरी

ततः परीक्षाम् अश्वानां चक्रे राजन् स बाहुकः ॥
अश्वशालाम् उपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया ॥
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः ॥
अध्यगच्छत् कृशान् अश्वान् समर्थान् अध्वनि क्षमान् ॥
तेजोबलसमायुक्तान् कुलशीलसमन्वितान् ॥
वर्जितांल् लक्षणैर् हीनैः पृथुप्रोथान् महाहनून् ॥
शुद्धान् दशभिर् आवर्तैः सिन्धुजान् वातरंहसः ॥
दृष्ट्वा तान् अब्रवीद् राजा किं चित् कोपसमन्वितः ॥
किम् इदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम् ॥
कथम् अल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम ॥
महान् अध्वा च तुरगैर् गन्तव्यः कथम् ईदृशैः ॥
बाहुक उवाच
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान् नात्र संशयः ॥
अथान्यान् मन्यसे राजन् ब्रूहि कान् योजयामि ते ॥
ऋतुपर्ण उवाच
त्वम् एव हयतत्त्वज्ञः कुशलश् चासि बाहुक ॥
यान् मन्यसे समर्थांस् त्वं क्षिप्रं तान् एव योजय ॥
बृहदश्व उवाच
ततः सदश्वांश् चतुरः कुलशीलसमन्वितान् ॥
योजयाम् आस कुशलो जवयुक्तान् रथे नरः ॥
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत् त्वरान्वितः ॥
अथ पर्यपतन् भूमौ जानुभिस् ते हयोत्तमाः ॥
ततो नरवरः श्रीमान् नलो राजा विशां पते ॥
सान्त्वयाम् आस तान् अश्वांस् तेजोबलसमन्वितान् ॥
रश्मिभिश् च समुद्यम्य नलो यातुम् इयेष सः ॥
सूतम् आरोप्य वार्ष्णेयं जवम् आस्थाय वै परम् ॥
ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाः ॥
समुत्पेतुर् इवाकाशं रथिनं मोहयन्न् इव ॥
तथा तु दृष्ट्वा तान् अश्वान् वहतो वातरंहसः ॥
अयोध्याधिपतिर् धीमान् विस्मयं परमं ययौ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataḥ parīkṣām aśvānāṃ cakre rājan sa bāhukaḥ ||
aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā ||
sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ ||
adhyagacchat kṛśān aśvān samarthān adhvani kṣamān ||
tejobalasamāyuktān kulaśīlasamanvitān ||
varjitāṃl lakṣaṇair hīnaiḥ pṛthuprothān mahāhanūn ||
śuddhān daśabhir āvartaiḥ sindhujān vātaraṃhasaḥ ||
dṛṣṭvā tān abravīd rājā kiṃ cit kopasamanvitaḥ ||
kim idaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam ||
katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama ||
mahān adhvā ca turagair gantavyaḥ katham īdṛśaiḥ ||
bāhuka uvāca
ete hayā gamiṣyanti vidarbhān nātra saṃśayaḥ ||
athānyān manyase rājan brūhi kān yojayāmi te ||
ṛtuparṇa uvāca
tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaś cāsi bāhuka ||
yān manyase samarthāṃs tvaṃ kṣipraṃ tān eva yojaya ||
bṛhadaśva uvāca
tataḥ sadaśvāṃś caturaḥ kulaśīlasamanvitān ||
yojayām āsa kuśalo javayuktān rathe naraḥ ||
tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohat tvarānvitaḥ ||
atha paryapatan bhūmau jānubhis te hayottamāḥ ||
tato naravaraḥ śrīmān nalo rājā viśāṃ pate ||
sāntvayām āsa tān aśvāṃs tejobalasamanvitān ||
raśmibhiś ca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ ||
sūtam āropya vārṣṇeyaṃ javam āsthāya vai param ||
te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ ||
samutpetur ivākāśaṃ rathinaṃ mohayann iva ||
tathā tu dṛṣṭvā tān aśvān vahato vātaraṃhasaḥ ||
ayodhyādhipatir dhīmān vismayaṃ paramaṃ yayau ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततः परीक्षाम् अश्वानां चक्रे राजन् स बाहुकः ॥ अश्वशालाम् उपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया ॥ स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः ॥ अध्यगच्छत् कृशान् अश्वान् समर्थान् अध्वनि क्षमान् ॥ तेजोबलसमायुक्तान् कुलशीलसमन्वितान् ॥ वर्जितांल् लक्षणैर् हीनैः पृथुप्रोथान् महाहनून् ॥ शुद्धान् दशभिर् आवर्तैः सिन्धुजान् वातरंहसः ॥ दृष्ट्वा तान् अब्रवीद् राजा किं चित् कोपसमन्वितः ॥ किम् इदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम् ॥ कथम् अल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम ॥ महान् अध्वा च तुरगैर् गन्तव्यः कथम् ईदृशैः ॥ बाहुक उवाच एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान् नात्र संशयः ॥ अथान्यान् मन्यसे राजन् ब्रूहि कान् योजयामि ते ॥ ऋतुपर्ण उवाच त्वम् एव हयतत्त्वज्ञः कुशलश् चासि बाहुक ॥ यान् मन्यसे समर्थांस् त्वं क्षिप्रं तान् एव योजय ॥ बृहदश्व उवाच ततः सदश्वांश् चतुरः कुलशीलसमन्वितान् ॥ योजयाम् आस कुशलो जवयुक्तान् रथे नरः ॥ ततो युक्तं रथं राजा समारोहत् त्वरान्वितः ॥ अथ पर्यपतन् भूमौ जानुभिस् ते हयोत्तमाः ॥ ततो नरवरः श्रीमान् नलो राजा विशां पते ॥ सान्त्वयाम् आस तान् अश्वांस् तेजोबलसमन्वितान् ॥ रश्मिभिश् च समुद्यम्य नलो यातुम् इयेष सः ॥ सूतम् आरोप्य वार्ष्णेयं जवम् आस्थाय वै परम् ॥ ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाः ॥ समुत्पेतुर् इवाकाशं रथिनं मोहयन्न् इव ॥ तथा तु दृष्ट्वा तान् अश्वान् वहतो वातरंहसः ॥ अयोध्याधिपतिर् धीमान् विस्मयं परमं ययौ ॥tataḥ parīkṣām aśvānāṃ cakre rājan sa bāhukaḥ || aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā || sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ || adhyagacchat kṛśān aśvān samarthān adhvani kṣamān || tejobalasamāyuktān kulaśīlasamanvitān || varjitāṃl lakṣaṇair hīnaiḥ pṛthuprothān mahāhanūn || śuddhān daśabhir āvartaiḥ sindhujān vātaraṃhasaḥ || dṛṣṭvā tān abravīd rājā kiṃ cit kopasamanvitaḥ || kim idaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam || katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama || mahān adhvā ca turagair gantavyaḥ katham īdṛśaiḥ || bāhuka uvāca ete hayā gamiṣyanti vidarbhān nātra saṃśayaḥ || athānyān manyase rājan brūhi kān yojayāmi te || ṛtuparṇa uvāca tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaś cāsi bāhuka || yān manyase samarthāṃs tvaṃ kṣipraṃ tān eva yojaya || bṛhadaśva uvāca tataḥ sadaśvāṃś caturaḥ kulaśīlasamanvitān || yojayām āsa kuśalo javayuktān rathe naraḥ || tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohat tvarānvitaḥ || atha paryapatan bhūmau jānubhis te hayottamāḥ || tato naravaraḥ śrīmān nalo rājā viśāṃ pate || sāntvayām āsa tān aśvāṃs tejobalasamanvitān || raśmibhiś ca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ || sūtam āropya vārṣṇeyaṃ javam āsthāya vai param || te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ || samutpetur ivākāśaṃ rathinaṃ mohayann iva || tathā tu dṛṣṭvā tān aśvān vahato vātaraṃhasaḥ || ayodhyādhipatir dhīmān vismayaṃ paramaṃ yayau ||Bāhuka inspects the stable and chooses horses that are lean yet well-bred, strong, and swift as the wind, from the Sindhu land; Ṛtuparṇa doubts him but trusts his knowledge -- the horses first sink to their knees, then Nala calms them, raises them with the reins, seats Vārṣṇeya, and drives so fast that they seem to fly into the sky.

अनुवाद

By order of King Bhāṅgasvari, Bāhuka came to the stable and began to test the horses. Ṛtuparṇa urged him on many times, and Bāhuka chose horses that were lean but fit for the road: full of vigor and fire, of good lineage and temper, free of bad marks, broad-nostriled, with powerful jaws, pure in their ten whorls, born of the Sindhu land, swift as the wind. Seeing them, the king grew somewhat angry: "What is it you mean to do? Are you mocking us? How will these weak horses, with so little breath in them, carry me on so great a journey?" Bāhuka answered: "These horses will reach Vidarbha, there is no doubt of it. If you think otherwise, tell me which ones to harness." Ṛtuparṇa said: "You yourself know the nature of horses and are skilled, Bāhuka; harness whichever ones you judge capable." Then the expert harnessed four good horses to the chariot. The king mounted the chariot in haste, but the finest horses sank down upon their knees. Nala gently calmed those horses, full of vigor and strength, raised them with the reins, seated Vārṣṇeya, and, taking up the highest speed, set out to go. Urged on by Bāhuka according to proper method, the finest horses seemed to leap into the sky, bewildering the charioteer. Seeing them bear him along with the speed of the wind, the wise lord of Ayodhyā was struck with the greatest astonishment.

भाष्य

Nala's mastery sees strength where the outward eye sees weakness. So it is with himself now as well: outwardly Bāhuka, inwardly a king still capable of return.

संस्करण

d3c99e4f9e7b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 4:58:37 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN