महाभारत 3.78.1-9

देवनागरी

बृहदश्व उवाच
प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे ॥
महत्या सेनया राजा दमयन्तीम् उपानयत् ॥
दमयन्तीम् अपि पिता सत्कृत्य परवीरहा ॥
प्रस्थापयद् अमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥
आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः ॥
वर्तयाम् आस मुदितो देवराड् इव नन्दने ॥
तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे ऽथ राजसु ॥
पुनः स्वे चावसद् राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ॥
ईजे च विविधैर् यज्ञैर् विधिवत् स्वाप्तदक्षिणैः ॥
तथा त्वम् अपि राजेन्द्र ससुहृद् वक्ष्यसे ऽचिरात् ॥
दुःखम् एतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः ॥
देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥
एकाकिनैव सुमहन् नलेन पृथिवीपते ॥
दुःखम् आसादितं घोरं प्राप्तश् चाभ्युदयः पुनः ॥
त्वं पुनर् भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव ॥
रमसे ऽस्मिन् महारण्ये धर्मम् एवानुचिन्तयन् ॥
ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः ॥
नित्यम् अन्वास्यसे राजंस् तत्र का परिदेवना ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bṛhadaśva uvāca
praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave ||
mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat ||
damayantīm api pitā satkṛtya paravīrahā ||
prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ ||
āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ ||
vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane ||
tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe 'tha rājasu ||
punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ ||
īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ ||
tathā tvam api rājendra sasuhṛd vakṣyase 'cirāt ||
duḥkham etādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ ||
devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha ||
ekākinaiva sumahan nalena pṛthivīpate ||
duḥkham āsāditaṃ ghoraṃ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ ||
tvaṃ punar bhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava ||
ramase 'smin mahāraṇye dharmam evānucintayan ||
brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ ||
nityam anvāsyase rājaṃs tatra kā paridevanā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

बृहदश्व उवाच प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे ॥ महत्या सेनया राजा दमयन्तीम् उपानयत् ॥ दमयन्तीम् अपि पिता सत्कृत्य परवीरहा ॥ प्रस्थापयद् अमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥ आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः ॥ वर्तयाम् आस मुदितो देवराड् इव नन्दने ॥ तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे ऽथ राजसु ॥ पुनः स्वे चावसद् राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ॥ ईजे च विविधैर् यज्ञैर् विधिवत् स्वाप्तदक्षिणैः ॥ तथा त्वम् अपि राजेन्द्र ससुहृद् वक्ष्यसे ऽचिरात् ॥ दुःखम् एतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः ॥ देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥ एकाकिनैव सुमहन् नलेन पृथिवीपते ॥ दुःखम् आसादितं घोरं प्राप्तश् चाभ्युदयः पुनः ॥ त्वं पुनर् भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव ॥ रमसे ऽस्मिन् महारण्ये धर्मम् एवानुचिन्तयन् ॥ ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ नित्यम् अन्वास्यसे राजंस् तत्र का परिदेवना ॥bṛhadaśva uvāca praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave || mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat || damayantīm api pitā satkṛtya paravīrahā || prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ || āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ || vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane || tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe 'tha rājasu || punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ || īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ || tathā tvam api rājendra sasuhṛd vakṣyase 'cirāt || duḥkham etādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ || devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha || ekākinaiva sumahan nalena pṛthivīpate || duḥkham āsāditaṃ ghoraṃ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ || tvaṃ punar bhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava || ramase 'smin mahāraṇye dharmam evānucintayan || brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ || nityam anvāsyase rājaṃs tatra kā paridevanā ||When the city grew calm and the great festival began, Nala brought Damayanti back together with the children; her father Bhima, mighty in valor, honored his daughter and sent her forth. Nala lived joyfully with her, like Indra in Nandana, became renowned once more among the kings of Jambudvipa, ruled his kingdom, and performed sacrifices. Brihadashva tells Yudhishthira that Nala endured his grief alone, whereas Yudhishthira is not alone, but has his brothers, Draupadi, and the brahmins with him.

अनुवाद

Brihadashva said: 'When the city had grown calm and joyful and the great festival had begun, Nala, with a great army, brought Damayanti back. Her father, the mighty Bhima, having honored his daughter, sent her forth. When the princess of Vidarbha arrived with her children, Nala lived with her joyfully, like the king of the gods in Nandana. Becoming renowned once more among the kings of Jambudvipa, the greatly glorious Nala regained his kingdom, dwelt in it, and duly performed various sacrifices with worthy gifts. So too, great king, you will soon live again with your friends. Nala, best of men, together with his wife, fell into such suffering because of gambling; alone he endured great and terrible grief, and rose again to prosperity. But you, O Pandava, find joy in this great forest together with your brothers and with Krishna, ever reflecting on dharma. Great brahmins, knowers of the Veda and Vedangas, sit constantly at your side — so what is there to grieve over?'

भाष्य

The tale of Nala restores a sense of proportion for Yudhishthira: his misfortune is great, but he is not alone. Remembering another's recovery becomes a remedy for despair.

संस्करण

25b49103fe92 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:01:59 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN