महाभारत 3.80.30-40

देवनागरी

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतम् ॥
विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलम् अश्नुते ॥
प्रतिग्रहाद् उपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः ॥
अहंकारनिवृत्तश् च स तीर्थफलम् अश्नुते ॥
अकल्कको निरारम्भो लघ्व् आहारो जितेन्द्रियः ॥
विमुक्तः सर्वदोषैर् यः स तीर्थफलम् अश्नुते ॥
अक्रोधनश् च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः ॥
आत्मोपमश् च भूतेषु स तीर्थफलम् अश्नुते ॥
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता वेदेष्व् इह यथाक्रमम् ॥
फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥
न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते ॥
बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः ॥
प्राप्यन्ते पार्थिवैर् एते समृद्धैर् वा नरैः क्व चित् ॥
नार्थन्यूनोपकरणैर् एकात्मभिर् असंहतैः ॥
यो दरिद्रैर् अपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर ॥
तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस् तं निबोध युधां वर ॥
ऋषीणां परमं गुह्यम् इदं भरतसत्तम ॥
तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैर् अपि विशिष्यते ॥
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्य् अनभिगम्य च ॥
अदत्त्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते ॥
अग्निष्टोमादिभिर् यज्ञैर् इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ॥
न तत् फलम् अवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam ||
vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute ||
pratigrahād upāvṛttaḥ saṃtuṣṭo niyataḥ śuciḥ ||
ahaṃkāranivṛttaś ca sa tīrthaphalam aśnute ||
akalkako nirārambho laghv āhāro jitendriyaḥ ||
vimuktaḥ sarvadoṣair yaḥ sa tīrthaphalam aśnute ||
akrodhanaś ca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ ||
ātmopamaś ca bhūteṣu sa tīrthaphalam aśnute ||
ṛṣibhiḥ kratavaḥ proktā vedeṣv iha yathākramam ||
phalaṃ caiva yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ ||
na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate ||
bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ ||
prāpyante pārthivair ete samṛddhair vā naraiḥ kva cit ||
nārthanyūnopakaraṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ ||
yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ nareśvara ||
tulyo yajñaphalaiḥ puṇyais taṃ nibodha yudhāṃ vara ||
ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyam idaṃ bharatasattama ||
tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñair api viśiṣyate ||
anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca ||
adattvā kāñcanaṃ gāś ca daridro nāma jāyate ||
agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ ||
na tat phalam avāpnoti tīrthābhigamanena yat ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतम् ॥ विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलम् अश्नुते ॥ प्रतिग्रहाद् उपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः ॥ अहंकारनिवृत्तश् च स तीर्थफलम् अश्नुते ॥ अकल्कको निरारम्भो लघ्व् आहारो जितेन्द्रियः ॥ विमुक्तः सर्वदोषैर् यः स तीर्थफलम् अश्नुते ॥ अक्रोधनश् च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः ॥ आत्मोपमश् च भूतेषु स तीर्थफलम् अश्नुते ॥ ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता वेदेष्व् इह यथाक्रमम् ॥ फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥ न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते ॥ बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः ॥ प्राप्यन्ते पार्थिवैर् एते समृद्धैर् वा नरैः क्व चित् ॥ नार्थन्यूनोपकरणैर् एकात्मभिर् असंहतैः ॥ यो दरिद्रैर् अपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर ॥ तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस् तं निबोध युधां वर ॥ ऋषीणां परमं गुह्यम् इदं भरतसत्तम ॥ तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैर् अपि विशिष्यते ॥ अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्य् अनभिगम्य च ॥ अदत्त्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते ॥ अग्निष्टोमादिभिर् यज्ञैर् इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ॥ न तत् फलम् अवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam || vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute || pratigrahād upāvṛttaḥ saṃtuṣṭo niyataḥ śuciḥ || ahaṃkāranivṛttaś ca sa tīrthaphalam aśnute || akalkako nirārambho laghv āhāro jitendriyaḥ || vimuktaḥ sarvadoṣair yaḥ sa tīrthaphalam aśnute || akrodhanaś ca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ || ātmopamaś ca bhūteṣu sa tīrthaphalam aśnute || ṛṣibhiḥ kratavaḥ proktā vedeṣv iha yathākramam || phalaṃ caiva yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ || na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate || bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ || prāpyante pārthivair ete samṛddhair vā naraiḥ kva cit || nārthanyūnopakaraṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ || yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ nareśvara || tulyo yajñaphalaiḥ puṇyais taṃ nibodha yudhāṃ vara || ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyam idaṃ bharatasattama || tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñair api viśiṣyate || anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca || adattvā kāñcanaṃ gāś ca daridro nāma jāyate || agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ || na tat phalam avāpnoti tīrthābhigamanena yat ||Pulastya explains who obtains the fruit of the tirthas: one whose hands, feet, and mind are restrained, who is pure, content, free from accepting gifts, from egotism, anger, and harm; pilgrimage to the tirthas is accessible to the poor and surpasses even great sacrifices with rich gifts.

अनुवाद

Pulastya said: "I shall tell you what is the refuge of the sages; listen with a focused mind to the fruit of the tirthas. The fruit of a tirtha is obtained by one whose hands, feet, and mind are well restrained, who possesses knowledge, austerity, and good repute. It is obtained by one who has turned away from accepting gifts, who is content, disciplined, pure, and free from egotism. It is obtained by one who is without blemish, without vain undertakings, who eats little, has mastered the senses, and is free from all faults. It is obtained by one who is free from anger, truthful in conduct, firm in vows, and regards all beings as himself. The sages have set forth the sacrifices in due order in the Vedas, together with their fruits in this world and after death, but a poor man cannot obtain the great sacrifices requiring many accessories. These are attained by kings or by wealthy men on occasion, not by those with insufficient means, lacking companions and resources. Therefore hear of a means attainable even by the poor, equal to the merits and fruits of sacrifices — best of warriors, understand it. This is the supreme secret of the sages, O best of the Bharatas: the merit of visiting the tirthas surpasses even sacrifices. One who has not fasted for three nights, has not visited the tirthas, and has not given gold or cows, is called poor. Even having performed the Agnishtoma and other sacrifices with abundant gifts, a man does not obtain the fruit that visiting the tirthas bestows."

भाष्य

Pulastya begins not with geography but with the pilgrim's inner state. A tirtha purifies not as a magical point on a map, but as the path of a humble, pure, and compassionate person.

संस्करण

ea201e8f582f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:01:59 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN