महाभारत 3.104.6-15

देवनागरी

लोमश उवाच
इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरो नाम पार्थिवः ॥
रूपसत्त्वबलोपेतः स चापुत्रः प्रतापवान् ॥
स हैहयान् समुत्साद्य तालजङ्घांश् च भारत ॥
वशे च कृत्वा राज्ञो ऽन्यान् स्वराज्यम् अन्वशासत ॥
तस्य भार्ये त्व् अभवतां रूपयौवनदर्पिते ॥
वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैब्या च भरतर्षभ ॥
स पुत्रकामो नृपतिस् तताप सुमहत् तपः ॥
पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिम् आश्रितः ॥
स तप्यमानः सुमहत् तपो योगसमन्वितः ॥
आससाद महात्मानं त्र्यक्षं त्रिपुरमर्दनम् ॥
शंकरं भवम् ईशानं शूलपानिं पिनाकिनम् ॥
त्र्यम्बकं शिवम् उग्रेशं बहुरूपम् उमापतिम् ॥
स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितो नृपः ॥
प्रणिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थं समयाचत ॥
तं प्रीतिमान् हरः प्राह सभार्यं नृपसत्तमम् ॥
यस्मिन् वृतो मुहूर्ते ऽहं त्वयेह नृपते वरम् ॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः समरदर्पिताः ॥
एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां तव नरोत्तम ॥
ते चैव सर्वे सहिताः क्षयं यास्यन्ति पार्थिव ॥
एको वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति ॥
एवम् उक्त्वा तु तं रुद्रस् तत्रैवान्तरधीयत ॥

लिप्यंतरण (IAST)

lomaśa uvāca
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ ||
rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān ||
sa haihayān samutsādya tālajaṅghāṃś ca bhārata ||
vaśe ca kṛtvā rājño 'nyān svarājyam anvaśāsata ||
tasya bhārye tv abhavatāṃ rūpayauvanadarpite ||
vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha ||
sa putrakāmo nṛpatis tatāpa sumahat tapaḥ ||
patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girim āśritaḥ ||
sa tapyamānaḥ sumahat tapo yogasamanvitaḥ ||
āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam ||
śaṃkaraṃ bhavam īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam ||
tryambakaṃ śivam ugreśaṃ bahurūpam umāpatim ||
sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ ||
praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata ||
taṃ prītimān haraḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam ||
yasmin vṛto muhūrte 'haṃ tvayeha nṛpate varam ||
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ ||
ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama ||
te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva ||
eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati ||
evam uktvā tu taṃ rudras tatraivāntaradhīyata ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

लोमश उवाच इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरो नाम पार्थिवः ॥ रूपसत्त्वबलोपेतः स चापुत्रः प्रतापवान् ॥ स हैहयान् समुत्साद्य तालजङ्घांश् च भारत ॥ वशे च कृत्वा राज्ञो ऽन्यान् स्वराज्यम् अन्वशासत ॥ तस्य भार्ये त्व् अभवतां रूपयौवनदर्पिते ॥ वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैब्या च भरतर्षभ ॥ स पुत्रकामो नृपतिस् तताप सुमहत् तपः ॥ पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिम् आश्रितः ॥ स तप्यमानः सुमहत् तपो योगसमन्वितः ॥ आससाद महात्मानं त्र्यक्षं त्रिपुरमर्दनम् ॥ शंकरं भवम् ईशानं शूलपानिं पिनाकिनम् ॥ त्र्यम्बकं शिवम् उग्रेशं बहुरूपम् उमापतिम् ॥ स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितो नृपः ॥ प्रणिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थं समयाचत ॥ तं प्रीतिमान् हरः प्राह सभार्यं नृपसत्तमम् ॥ यस्मिन् वृतो मुहूर्ते ऽहं त्वयेह नृपते वरम् ॥ षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः समरदर्पिताः ॥ एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां तव नरोत्तम ॥ ते चैव सर्वे सहिताः क्षयं यास्यन्ति पार्थिव ॥ एको वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति ॥ एवम् उक्त्वा तु तं रुद्रस् तत्रैवान्तरधीयत ॥lomaśa uvāca ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ || rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān || sa haihayān samutsādya tālajaṅghāṃś ca bhārata || vaśe ca kṛtvā rājño 'nyān svarājyam anvaśāsata || tasya bhārye tv abhavatāṃ rūpayauvanadarpite || vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha || sa putrakāmo nṛpatis tatāpa sumahat tapaḥ || patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girim āśritaḥ || sa tapyamānaḥ sumahat tapo yogasamanvitaḥ || āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam || śaṃkaraṃ bhavam īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam || tryambakaṃ śivam ugreśaṃ bahurūpam umāpatim || sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ || praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata || taṃ prītimān haraḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam || yasmin vṛto muhūrte 'haṃ tvayeha nṛpate varam || ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ || ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama || te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva || eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati || evam uktvā tu taṃ rudras tatraivāntaradhīyata ||Lomasha tells of King Sagara of the Ikshvaku line, handsome, strong, and valiant, yet childless; he conquers the Haihayas, the Talajanghas, and other kings, then, with his two wives Vaidarbhi and Shaibya, performs great austerities on Mount Kailasa for the sake of sons; there he beholds the three-eyed Shankara, Bhava, Ishana, Shulapani, Pinakin, Tryambaka, Shiva, Ugresha, Bahurupa, and Umapati, falls before him, and asks for sons; Hara promises that from one wife sixty thousand valiant sons will be born who will all perish together, while from the other a single hero will be born, the continuer of the line.

अनुवाद

Lomasha said: 'In the line of Ikshvaku was born a king named Sagara, endowed with beauty, fortitude, and strength, mighty, yet childless. He destroyed the Haihayas and the Talajanghas, subdued other kings, and ruled his own kingdom. He had two wives, proud of their beauty and youth: Vaidarbhi, O best of the Bharatas, and Shaibya, O bull among the Bharatas. Desiring sons, the king, together with both wives, gave himself to great austerity, settling on Mount Kailasa. Practicing great austerity joined with yoga, he beheld the great-souled three-eyed destroyer of Tripura: Shankara, Bhava, Ishana, Shulapani, Pinakin, Tryambaka, Shiva, Ugresha, the many-formed Umapati. As soon as he saw the giver of boons, the king, together with his wives, fell before him and asked for sons. Pleased, Hara said to the best of kings and his wives: "At the moment when you asked me for a boon, O lord of men, from one of your wives sixty thousand sons will be born — heroes, proud in battle. But all of them together will perish, O king. From the other will be born a single hero, the continuer of the line." Having said this, Rudra vanished on that very spot.'

भाष्य

Shiva's gift carries both a blessing and a warning at once. Numbers without humility do not save a lineage; its continuation comes through the one who upholds dharma.

संस्करण

fe11fece8c20 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:54 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN