महाभारत 3.117.11-18

देवनागरी

ततो यज्ञेन महता जामदग्न्यः प्रतापवान् ॥
तर्पयाम् आस देवेन्द्रम् ऋत्विग्भ्यश् च महीं ददौ ॥
वेदीं चाप्य् अददद् धैमीं कश्यपाय महात्मने ॥
दशव्यामायतां कृत्वा नवोत्सेधां विशां पते ॥
तां कश्यपस्यानुमते ब्राह्मणाः खण्डशस् तदा ॥
व्यभजंस् तेन ते राजन् प्रख्याताः खाण्डवायनाः ॥
स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने ॥
अस्मिन् महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्य् अमितविक्रमः ॥
एवं वैरम् अभूत् तस्य क्षत्रियैर् लोकवासिभिः ॥
पृथिवी चापि विजिता रामेणामिततेजसा ॥
वैशंपायन उवाच
ततश् चतुर्दशीं रामः समयेन महामनाः ॥
दर्शयाम् आस तान् विप्रान् धर्मराजं च सानुजम् ॥
स तम् आनर्च राजेन्द्रो भ्रातृभिः सहितः प्रभुः ॥
द्विजानां च परां पूजां चक्रे नृपतिसत्तमः ॥
अर्चयित्वा जामदग्न्यं पूजितस् तेन चाभिभूः ॥
महेन्द्र उष्य तां रात्रिं प्रययौ दक्षिणामुखः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tato yajñena mahatā jāmadagnyaḥ pratāpavān ||
tarpayām āsa devendram ṛtvigbhyaś ca mahīṃ dadau ||
vedīṃ cāpy adadad dhaimīṃ kaśyapāya mahātmane ||
daśavyāmāyatāṃ kṛtvā navotsedhāṃ viśāṃ pate ||
tāṃ kaśyapasyānumate brāhmaṇāḥ khaṇḍaśas tadā ||
vyabhajaṃs tena te rājan prakhyātāḥ khāṇḍavāyanāḥ ||
sa pradāya mahīṃ tasmai kaśyapāya mahātmane ||
asmin mahendre śailendre vasaty amitavikramaḥ ||
evaṃ vairam abhūt tasya kṣatriyair lokavāsibhiḥ ||
pṛthivī cāpi vijitā rāmeṇāmitatejasā ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tataś caturdaśīṃ rāmaḥ samayena mahāmanāḥ ||
darśayām āsa tān viprān dharmarājaṃ ca sānujam ||
sa tam ānarca rājendro bhrātṛbhiḥ sahitaḥ prabhuḥ ||
dvijānāṃ ca parāṃ pūjāṃ cakre nṛpatisattamaḥ ||
arcayitvā jāmadagnyaṃ pūjitas tena cābhibhūḥ ||
mahendra uṣya tāṃ rātriṃ prayayau dakṣiṇāmukhaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततो यज्ञेन महता जामदग्न्यः प्रतापवान् ॥ तर्पयाम् आस देवेन्द्रम् ऋत्विग्भ्यश् च महीं ददौ ॥ वेदीं चाप्य् अददद् धैमीं कश्यपाय महात्मने ॥ दशव्यामायतां कृत्वा नवोत्सेधां विशां पते ॥ तां कश्यपस्यानुमते ब्राह्मणाः खण्डशस् तदा ॥ व्यभजंस् तेन ते राजन् प्रख्याताः खाण्डवायनाः ॥ स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने ॥ अस्मिन् महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्य् अमितविक्रमः ॥ एवं वैरम् अभूत् तस्य क्षत्रियैर् लोकवासिभिः ॥ पृथिवी चापि विजिता रामेणामिततेजसा ॥ वैशंपायन उवाच ततश् चतुर्दशीं रामः समयेन महामनाः ॥ दर्शयाम् आस तान् विप्रान् धर्मराजं च सानुजम् ॥ स तम् आनर्च राजेन्द्रो भ्रातृभिः सहितः प्रभुः ॥ द्विजानां च परां पूजां चक्रे नृपतिसत्तमः ॥ अर्चयित्वा जामदग्न्यं पूजितस् तेन चाभिभूः ॥ महेन्द्र उष्य तां रात्रिं प्रययौ दक्षिणामुखः ॥tato yajñena mahatā jāmadagnyaḥ pratāpavān || tarpayām āsa devendram ṛtvigbhyaś ca mahīṃ dadau || vedīṃ cāpy adadad dhaimīṃ kaśyapāya mahātmane || daśavyāmāyatāṃ kṛtvā navotsedhāṃ viśāṃ pate || tāṃ kaśyapasyānumate brāhmaṇāḥ khaṇḍaśas tadā || vyabhajaṃs tena te rājan prakhyātāḥ khāṇḍavāyanāḥ || sa pradāya mahīṃ tasmai kaśyapāya mahātmane || asmin mahendre śailendre vasaty amitavikramaḥ || evaṃ vairam abhūt tasya kṣatriyair lokavāsibhiḥ || pṛthivī cāpi vijitā rāmeṇāmitatejasā || vaiśaṃpāyana uvāca tataś caturdaśīṃ rāmaḥ samayena mahāmanāḥ || darśayām āsa tān viprān dharmarājaṃ ca sānujam || sa tam ānarca rājendro bhrātṛbhiḥ sahitaḥ prabhuḥ || dvijānāṃ ca parāṃ pūjāṃ cakre nṛpatisattamaḥ || arcayitvā jāmadagnyaṃ pūjitas tena cābhibhūḥ || mahendra uṣya tāṃ rātriṃ prayayau dakṣiṇāmukhaḥ ||After this, mighty Jamadagnya satisfied Indra with a great sacrifice and gave the earth to the priests; he also gave Kashyapa a golden vedi ten vyamas long and nine high; with Kashyapa's consent the brahmins divided it into parts and became known as Khandavayanas; having given the earth to Kashyapa, Rama of measureless valor lives on Mount Mahendra; thus his enmity with the kshatriyas arose, and the earth was conquered by him; then, on the fourteenth day, magnanimous Rama, as agreed, showed himself to the brahmins and to Dharmaraja with his brothers; Yudhishthira with his brothers honored him and the brahmins, and after a night on Mahendra, having received honor from Rama, set out southward.

अनुवाद

After this, mighty Jamadagnya satisfied Indra with a great sacrifice and gave the earth to the priests. To great Kashyapa he also gave a golden vedi, making it ten vyamas long and nine high, lord of men. With Kashyapa's consent, the brahmins then divided it into parts; for this reason they, O king, became known as Khandavayanas. Having given the earth to great Kashyapa, Rama of measureless valor lives here, on the royal mountain Mahendra. Thus his enmity with the kshatriyas dwelling in the world arose, and the earth was conquered by Rama of measureless splendor. Vaishampayana said: "Then, on the fourteenth day, magnanimous Rama, as agreed, showed himself to those brahmins and to Dharmaraja with his younger brothers. The lord-king, together with his brothers, honored him and paid the highest honor to the twice-born. Having honored Jamadagnya and received honor from him, the mighty one spent that night on Mahendra and set out southward."

भाष्य

By giving the earth to Kashyapa, Rama renounces the fruit of his victory. This is a crucial resolution: strength that does not culminate in giving remains mere violence.

संस्करण

81f6dc783f59 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:02:54 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN