महाभारत 3.128.9-16

देवनागरी

ततः स लोकम् अगमत् सोमकस्य गुरुः परम् ॥
अथ काले व्यतीते तु सोमको ऽप्य् अगमत् परम् ॥
अथ तं नरके घोरे पच्यमानं ददर्श सः ॥
तम् अपृच्छत् किमर्थं त्वं नरके पच्यसे द्विज ॥
तम् अब्रवीद् गुरुः सो ऽथ पच्यमानो ऽग्निना भृशम् ॥
त्वं मया याजितो राजंस् तस्येदं कर्मणः फलम् ॥
एतच् छ्रुत्वा स राजर्षिर् धर्मराजानम् अब्रवीत् ॥
अहम् अत्र प्रवेक्ष्यामि मुच्यतां मम याजकः ॥
मत्कृते हि महाभागः पच्यते नरकाग्निना ॥
धर्म उवाच
नान्यः कर्तुः फलं राजन्न् उपभुङ्क्ते कदा चन ॥
इमानि तव दृश्यन्ते फलानि ददतां वर ॥
सोमक उवाच
पुण्यान् न कामये लोकान् ऋते ऽहं ब्रह्मवादिनम् ॥
इच्छाम्य् अहम् अनेनैव सह वस्तुं सुरालये ॥
नरके वा धर्मराज कर्मणास्य समो ह्य् अहम् ॥
पुण्यापुण्यफलं देव समम् अस्त्व् आवयोर् इदम् ॥
धर्म उवाच
यद्य् एवम् ईप्सितं राजन् भुङ्क्ष्वास्य सहितः फलम् ॥
तुल्यकालं सहानेन पश्चात् प्राप्स्यसि सद्गतिम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataḥ sa lokam agamat somakasya guruḥ param ||
atha kāle vyatīte tu somako 'py agamat param ||
atha taṃ narake ghore pacyamānaṃ dadarśa saḥ ||
tam apṛcchat kimarthaṃ tvaṃ narake pacyase dvija ||
tam abravīd guruḥ so 'tha pacyamāno 'gninā bhṛśam ||
tvaṃ mayā yājito rājaṃs tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam ||
etac chrutvā sa rājarṣir dharmarājānam abravīt ||
aham atra pravekṣyāmi mucyatāṃ mama yājakaḥ ||
matkṛte hi mahābhāgaḥ pacyate narakāgninā ||
dharma uvāca
nānyaḥ kartuḥ phalaṃ rājann upabhuṅkte kadā cana ||
imāni tava dṛśyante phalāni dadatāṃ vara ||
somaka uvāca
puṇyān na kāmaye lokān ṛte 'haṃ brahmavādinam ||
icchāmy aham anenaiva saha vastuṃ surālaye ||
narake vā dharmarāja karmaṇāsya samo hy aham ||
puṇyāpuṇyaphalaṃ deva samam astv āvayor idam ||
dharma uvāca
yady evam īpsitaṃ rājan bhuṅkṣvāsya sahitaḥ phalam ||
tulyakālaṃ sahānena paścāt prāpsyasi sadgatim ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततः स लोकम् अगमत् सोमकस्य गुरुः परम् ॥ अथ काले व्यतीते तु सोमको ऽप्य् अगमत् परम् ॥ अथ तं नरके घोरे पच्यमानं ददर्श सः ॥ तम् अपृच्छत् किमर्थं त्वं नरके पच्यसे द्विज ॥ तम् अब्रवीद् गुरुः सो ऽथ पच्यमानो ऽग्निना भृशम् ॥ त्वं मया याजितो राजंस् तस्येदं कर्मणः फलम् ॥ एतच् छ्रुत्वा स राजर्षिर् धर्मराजानम् अब्रवीत् ॥ अहम् अत्र प्रवेक्ष्यामि मुच्यतां मम याजकः ॥ मत्कृते हि महाभागः पच्यते नरकाग्निना ॥ धर्म उवाच नान्यः कर्तुः फलं राजन्न् उपभुङ्क्ते कदा चन ॥ इमानि तव दृश्यन्ते फलानि ददतां वर ॥ सोमक उवाच पुण्यान् न कामये लोकान् ऋते ऽहं ब्रह्मवादिनम् ॥ इच्छाम्य् अहम् अनेनैव सह वस्तुं सुरालये ॥ नरके वा धर्मराज कर्मणास्य समो ह्य् अहम् ॥ पुण्यापुण्यफलं देव समम् अस्त्व् आवयोर् इदम् ॥ धर्म उवाच यद्य् एवम् ईप्सितं राजन् भुङ्क्ष्वास्य सहितः फलम् ॥ तुल्यकालं सहानेन पश्चात् प्राप्स्यसि सद्गतिम् ॥tataḥ sa lokam agamat somakasya guruḥ param || atha kāle vyatīte tu somako 'py agamat param || atha taṃ narake ghore pacyamānaṃ dadarśa saḥ || tam apṛcchat kimarthaṃ tvaṃ narake pacyase dvija || tam abravīd guruḥ so 'tha pacyamāno 'gninā bhṛśam || tvaṃ mayā yājito rājaṃs tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam || etac chrutvā sa rājarṣir dharmarājānam abravīt || aham atra pravekṣyāmi mucyatāṃ mama yājakaḥ || matkṛte hi mahābhāgaḥ pacyate narakāgninā || dharma uvāca nānyaḥ kartuḥ phalaṃ rājann upabhuṅkte kadā cana || imāni tava dṛśyante phalāni dadatāṃ vara || somaka uvāca puṇyān na kāmaye lokān ṛte 'haṃ brahmavādinam || icchāmy aham anenaiva saha vastuṃ surālaye || narake vā dharmarāja karmaṇāsya samo hy aham || puṇyāpuṇyaphalaṃ deva samam astv āvayor idam || dharma uvāca yady evam īpsitaṃ rājan bhuṅkṣvāsya sahitaḥ phalam || tulyakālaṃ sahānena paścāt prāpsyasi sadgatim ||Then Somaka's guru departed to the higher world, and in time Somaka too; there he saw the guru boiling in a terrible hell and asked why he suffered so; the guru, being fiercely boiled by fire, says this is the fruit of the deed by which he performed the sacrifice for the king; hearing this, the royal seer tells Dharmaraja that he will enter there himself, that his priest should be freed, for this magnanimous one is boiling in hellfire on his account; Dharma says that no one ever partakes of the doer's fruit in another's place, and that before Somaka these fruits are seen as his own; Somaka replies that he does not desire the blessed worlds without the speaker of the Veda, that he wishes to dwell with him in the abode of the gods or in hell, since by the deed he is equal to him, and that the fruit, good and bad, should be common to them both; Dharma allows the king to partake of his fruit together with him for an equal time, and afterward to attain the good path.

अनुवाद

Then Somaka's guru departed to the higher world; after some time had passed, Somaka too departed to the higher state. There he saw that the guru was being boiled in a terrible hell, and asked: 'Why are you being boiled in hell, twice-born one?' The guru, being harshly boiled by the fire, said to him: 'O king, I performed the sacrifice for you; this is the fruit of that act.' Hearing this, the royal seer said to Dharmaraja: 'I will enter here; let my priest be freed. For it is because of me that this great soul is being boiled in the fire of hell.' Dharma said: 'No one else, O king, ever partakes of the fruit of the doer. These fruits, best of givers, are seen to be yours.' Somaka said: 'I do not desire the blessed worlds without this speaker of the Veda. I wish to dwell together with him in the abode of the gods or in hell, Dharmaraja, for by his deed I am equal to him. Let this fruit, good and bad, O god, be shared between us both.' Dharma said: 'If such is your wish, O king, partake of his fruit together with him for an equal time. Afterward you will attain the good path.'

भाष्य

Somaka accepts responsibility late, but clearly. He does not dispute the law of the fruit of action; instead he asks to share the consequences of the decision he himself had sanctioned.

संस्करण

77a614e03008 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:06:19 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN