Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Hanumad-yuga-dharma-varṇana-parva (Hanumān on the Yugas)3.148.23-39
3290 / 15823
महाभारत · 3.148.23-39
॥
देवनागरी

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ॥
सत्यप्रवृत्ताश् च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश् च विविधाः क्रियाः ॥
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥
प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणाः ॥
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास् त्रेतायुगे ऽभवन् ॥
द्वापरे ऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते ॥
विष्णुर् वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥
ततो ऽन्ये च चतुर्वेदास् त्रिवेदाश् च तथापरे ॥
द्विवेदाश् चैकवेदाश् चाप्य् अनृचश् च तथापरे ॥
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया ॥
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥
एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास् ते बहवः कृताः ॥
सत्यस्य चेह विभ्रंशात् सत्ये कश् चिद् अवस्थितः ॥
सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन् ॥
कामाश् चोपद्रवाश् चैव तदा दैवतकारिताः ॥
यैर् अर्द्यमानाः सुभृशं तपस् तप्यन्ति मानवाः ॥
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस् तन्वन्ति चापरे ॥
एवं द्वापरम् आसाद्य प्रजाः क्षीयन्त्य् अधर्मतः ॥
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥
तामसं युगम् आसाद्य कृष्णो भवति केशवः ॥
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास् तथा ॥
ईतयो व्याधयस् तन्द्री दोषाः क्रोधादयस् तथा ॥
उपद्रवाश् च वर्तन्ते आधयो व्याधयस् तथा ॥
युगेष्व् आवर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ॥
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः ॥
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥
एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते ॥
युगानुवर्तनं त्व् एतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥
यच् च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम ॥
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥
युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ ||
satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ ||
tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ ||
tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ ||
pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ ||
svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan ||
dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate ||
viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca ||
tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare ||
dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare ||
evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā ||
tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā ||
ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ ||
satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ ||
satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan ||
kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ ||
yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ ||
kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare ||
evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ ||
pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ ||
tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ ||
vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā ||
ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā ||
upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā ||
yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ ||
dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ ||
loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ ||
yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate ||
etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate ||
yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ ||
yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama ||
anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ॥ सत्यप्रवृत्ताश् च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥ ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश् च विविधाः क्रियाः ॥ त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥ प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणाः ॥ स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास् त्रेतायुगे ऽभवन् ॥ द्वापरे ऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते ॥ विष्णुर् वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ ततो ऽन्ये च चतुर्वेदास् त्रिवेदाश् च तथापरे ॥ द्विवेदाश् चैकवेदाश् चाप्य् अनृचश् च तथापरे ॥ एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया ॥ तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास् ते बहवः कृताः ॥ सत्यस्य चेह विभ्रंशात् सत्ये कश् चिद् अवस्थितः ॥ सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन् ॥ कामाश् चोपद्रवाश् चैव तदा दैवतकारिताः ॥ यैर् अर्द्यमानाः सुभृशं तपस् तप्यन्ति मानवाः ॥ कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस् तन्वन्ति चापरे ॥ एवं द्वापरम् आसाद्य प्रजाः क्षीयन्त्य् अधर्मतः ॥ पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ तामसं युगम् आसाद्य कृष्णो भवति केशवः ॥ वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास् तथा ॥ ईतयो व्याधयस् तन्द्री दोषाः क्रोधादयस् तथा ॥ उपद्रवाश् च वर्तन्ते आधयो व्याधयस् तथा ॥ युगेष्व् आवर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ॥ धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः ॥ युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते ॥ युगानुवर्तनं त्व् एतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ यच् च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम ॥ अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥ युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ || satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ || tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ || tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ || pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ || svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan || dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate || viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca || tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare || dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare || evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā || tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā || ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ || satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ || satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan || kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ || yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ || kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare || evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ || pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ || tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ || vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā || ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā || upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā || yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ || dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ || loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ || yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate || etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate || yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ || yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama || anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ || etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi || yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām ||In the Treta Yuga dharma diminishes by one quarter, Achyuta becomes red, and people become devoted to truth and to the dharma of ritual action; then sacrifices begin, along with various dharmas, rites, intentions, gifts and the arising of fruits; people devoted to austerity and gifts do not depart from dharma, they stand firm in their own dharma and act; in Dvapara dharma operates lacking two parts, Vishnu becomes yellow, and the Veda is divided into four; there arise those with four Vedas, three Vedas, two Vedas, one Veda, and those lacking the Rik entirely; when the shastras are thus divided, ritual is carried out in many ways, and the people, devoted to austerity and gifts, become rajasic; from ignorance of the single Veda, the Vedas were made many, and from the decline of truth only some remain established in truth; those who fall away from truth acquire many diseases, and desires and calamities arise, brought about by divine powers; sorely afflicted by these, people perform austerities; those desiring pleasures and those desiring heaven extend sacrifices; thus, having reached Dvapara, beings diminish through unrighteousness; in Kali, son of Kunti, dharma stands on a single foot; having reached the dark yuga, Keshava becomes black; Vedic customs, dharma, sacrifice and ritual fall silent; calamities, diseases, laziness, faults, anger and the like arise, along with anxieties and afflictions; as the yugas revolve, dharma changes again; as dharma changes, the world changes again; when the world is exhausted, the conditions that sustain it perish, and the dharmas produced by the end of the yuga distort men's aspirations; this is called the Kali Yuga, which will soon begin; the long-lived follow this cycle of the yugas; Hanuman says that Bhima's curiosity to know more of him is of no use to one who already knows, having told him the number of the yugas, and wishes him well.
अनुवाद

"In the Treta Yuga dharma diminishes by one quarter, Achyuta becomes red, and people act in truth and devote themselves to the dharma of ritual. Then sacrifices begin, along with various dharmas and rites; in Treta arise intentions, actions, gifts and fruits. People devoted to austerity and gifts do not depart from dharma; in the Treta Yuga they stand in their own dharma and perform their deeds. In the Dvapara Yuga dharma operates already lacking two parts; Vishnu becomes yellow, and the Veda is divided into four. Then some become knowers of four Vedas, others of three, others of two, others of one, and others are wholly without the Rik. When the shastras are thus divided, ritual is carried out in a multitude of ways, and the people, devoted to austerity and gifts, become rajasic. From ignorance of the single Veda these Vedas were made many; and from the decline of truth, only some remain established in truth. Those who fall away from truth acquire a multitude of diseases, and desires and calamities arise as well, brought about by divine powers. Sorely afflicted by these, people perform austerities; those who desire pleasures and those who desire heaven extend their sacrifices. Thus, having reached Dvapara, beings diminish through unrighteousness. In the Kali Yuga, Kaunteya, dharma stands on a single foot. Having reached the dark yuga, Keshava becomes black; Vedic customs fall silent, and so do dharma, sacrifice and rites. Calamities, diseases, laziness, faults, anger and the like arise, along with anxieties and afflictions. As the yugas revolve, dharma changes again; as dharma changes, the world changes again. When the world is exhausted, the conditions that set it in motion perish; the dharmas arising from the end of the yuga distort men's aspirations. This is called the Kali Yuga, which will soon begin. The long-lived follow this cycle of the yugas. And as for your curiosity to know more of me, subduer of foes -- what use is there for one who already understands in what is fruitless? I have told you all you asked me, mighty-armed one: the number of the yugas. Be well; go."

संस्करण

a1838916b626 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:12:44 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN
पिछलाश्लोक 3.148.10-22

श्लोक बदलें इन कुंजियों से