महाभारत 3.157.41-51

देवनागरी

ततः संहृष्टरोमाणः शब्दं तम् अभिदुद्रुवुः ॥
यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ॥
गदापरिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधाः ॥
प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ॥
ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत ॥
तैः प्रयुक्तान् महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान् ॥
भल्लैर् भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस् ततः ॥
अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् ॥
शरैर् विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः ॥
सा लोहितमहावृष्टिर् अभ्यवर्षन् महाबलम् ॥
कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ॥
भीमबाहुबलोत्सृष्टैर् बहुधा यक्षरक्षसाम् ॥
विनिकृत्तान्य् अदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥
प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम् ॥
ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यम् अभ्रगणैर् इव ॥
स रश्मिभिर् इवादित्यः शरैर् अरिनिघातिभिः ॥
सर्वान् आर्छन् महाबाहुर् बलवान् सत्यविक्रमः ॥
अभितर्जयमानाश् च रुवन्तश् च महारवान् ॥
न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ॥
ते शरैः क्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः ॥
भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् विप्रकीर्णमहायुधाः ॥
उत्सृज्य ते गदाशूलान् असिशक्तिपरश्वधान् ॥
दक्षिणां दिशम् आजग्मुस् त्रासिता दृढधन्वना ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tam abhidudruvuḥ ||
yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ ||
gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ ||
pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ ||
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata ||
taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān ||
bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ ||
antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām ||
śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ ||
sā lohitamahāvṛṣṭir abhyavarṣan mahābalam ||
kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ ||
bhīmabāhubalotsṛṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām ||
vinikṛttāny adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca ||
pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam ||
dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva ||
sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ ||
sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ ||
abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān ||
na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ ||
te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ ||
bhīmam ārtasvaraṃ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ ||
utsṛjya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān ||
dakṣiṇāṃ diśam ājagmus trāsitā dṛḍhadhanvanā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततः संहृष्टरोमाणः शब्दं तम् अभिदुद्रुवुः ॥ यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ॥ गदापरिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधाः ॥ प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ॥ ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत ॥ तैः प्रयुक्तान् महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान् ॥ भल्लैर् भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस् ततः ॥ अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् ॥ शरैर् विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः ॥ सा लोहितमहावृष्टिर् अभ्यवर्षन् महाबलम् ॥ कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ॥ भीमबाहुबलोत्सृष्टैर् बहुधा यक्षरक्षसाम् ॥ विनिकृत्तान्य् अदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥ प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम् ॥ ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यम् अभ्रगणैर् इव ॥ स रश्मिभिर् इवादित्यः शरैर् अरिनिघातिभिः ॥ सर्वान् आर्छन् महाबाहुर् बलवान् सत्यविक्रमः ॥ अभितर्जयमानाश् च रुवन्तश् च महारवान् ॥ न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ॥ ते शरैः क्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः ॥ भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् विप्रकीर्णमहायुधाः ॥ उत्सृज्य ते गदाशूलान् असिशक्तिपरश्वधान् ॥ दक्षिणां दिशम् आजग्मुस् त्रासिता दृढधन्वना ॥tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tam abhidudruvuḥ || yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ || gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ || pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ || tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata || taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān || bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ || antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām || śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ || sā lohitamahāvṛṣṭir abhyavarṣan mahābalam || kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ || bhīmabāhubalotsṛṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām || vinikṛttāny adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca || pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam || dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva || sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ || sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ || abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān || na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ || te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ || bhīmam ārtasvaraṃ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ || utsṛjya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān || dakṣiṇāṃ diśam ājagmus trāsitā dṛḍhadhanvanā ||At the sound of the conch, yakshas, rakshasas, and gandharvas appeared, armed with various weapons; they attacked Bhima, but with arrows, his mace, and the strength of his arms he crushed many of them, like a lion among a herd of beasts; some fell, others fled, stricken with terror.

अनुवाद

'At the sound of the conch, yakshas, rakshasas, and gandharvas appeared, armed with various weapons. They surrounded Bhima and rushed upon him. But with arrows, his mace, and the strength of his arms, he began to crush them, as a lion scatters a herd of beasts. Many fell to the ground, while others, stricken with terror, fled.'

भाष्य

Bhima's strength is once again unconquerable, but the earlier motif repeats: intrusion into Kubera's domain turns into bloodshed. The epic does not let us forget the cost of an unbridled impulse.

संस्करण

6ea0cc255299 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:09:16 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN