महाभारत 3.158.14-28

देवनागरी

ततस् तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः ॥
सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति ॥
ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् ॥
भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् भीमसेनभयार्दिताः ॥
न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः ॥
प्रकीर्णमूर्धजा राजन् यक्षाधिपतिम् अब्रुवन् ॥
गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः ॥
राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः ॥
प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर ॥
एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः ॥
प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप ॥
शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः ॥
लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस् ते सखा हतः ॥
मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यद् अनन्तरम् ॥
स तच् छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः ॥
कोपसंरक्तनयनः कथम् इत्य् अब्रवीद् वचः ॥
द्वितीयम् अपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः ॥
चुक्रोध यक्षाधिपतिर् युज्यताम् इति चाब्रवीत् ॥
अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटम् इवोच्छ्रितम् ॥
हयैः संयोजयाम् आसुर् गान्धर्वैर् उत्तमं रथम् ॥
तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ॥
तेजोबलजवोपेता नानारत्नविभूषिताः ॥
शोभमाना रथे युक्तास् तरिष्यन्त इवाशुगाः ॥
हर्षयाम् आसुर् अन्योन्यम् इङ्गितैर् विजयावहैः ॥
स तम् आस्थाय भगवान् राजराजो महारथम् ॥
प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥
तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम् ॥
रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ॥
सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः ॥
जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ ||
sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati ||
te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam ||
bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ ||
nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ ||
prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan ||
gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ ||
rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ ||
pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara ||
ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ ||
pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa ||
śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ ||
labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃs te sakhā hataḥ ||
mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yad anantaram ||
sa tac chrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ ||
kopasaṃraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ ||
dvitīyam aparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ ||
cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt ||
athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam ||
hayaiḥ saṃyojayām āsur gāndharvair uttamaṃ ratham ||
tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ ||
tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ ||
śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ ||
harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ ||
sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham ||
prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ ||
taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam ||
raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ ||
sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ ||
javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततस् तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः ॥ सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति ॥ ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् ॥ भीमम् आर्तस्वरं चक्रुर् भीमसेनभयार्दिताः ॥ न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः ॥ प्रकीर्णमूर्धजा राजन् यक्षाधिपतिम् अब्रुवन् ॥ गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः ॥ राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः ॥ प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर ॥ एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः ॥ प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप ॥ शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः ॥ लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस् ते सखा हतः ॥ मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यद् अनन्तरम् ॥ स तच् छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः ॥ कोपसंरक्तनयनः कथम् इत्य् अब्रवीद् वचः ॥ द्वितीयम् अपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः ॥ चुक्रोध यक्षाधिपतिर् युज्यताम् इति चाब्रवीत् ॥ अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटम् इवोच्छ्रितम् ॥ हयैः संयोजयाम् आसुर् गान्धर्वैर् उत्तमं रथम् ॥ तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ॥ तेजोबलजवोपेता नानारत्नविभूषिताः ॥ शोभमाना रथे युक्तास् तरिष्यन्त इवाशुगाः ॥ हर्षयाम् आसुर् अन्योन्यम् इङ्गितैर् विजयावहैः ॥ स तम् आस्थाय भगवान् राजराजो महारथम् ॥ प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥ तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम् ॥ रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ॥ सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः ॥ जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे ॥tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ || sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati || te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam || bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ || nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ || prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan || gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ || rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ || pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara || ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ || pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa || śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ || labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃs te sakhā hataḥ || mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yad anantaram || sa tac chrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ || kopasaṃraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ || dvitīyam aparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ || cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt || athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam || hayaiḥ saṃyojayām āsur gāndharvair uttamaṃ ratham || tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ || tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ || śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ || harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ || sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham || prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ || taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam || raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ || sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ || javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire ||The surviving rakshasas went to Kubera and told him that Bhima had killed Manimana and many guards; Kubera grew angry and ordered his chariot brought; surrounded by yakshas, gandharvas and other beings, he arrived before the Pandavas; seeing the lord of wealth, the Pandavas bowed to him with joined palms.

अनुवाद

"The surviving rakshasas hastened to Vaishravana and told him that Bhimasena had killed Manimana and many guards. Hearing this, Kubera grew angry and ordered his chariot brought. Surrounded by yakshas, gandharvas and a multitude of beings, the lord of wealth arrived before the Pandavas. Seeing him, the sons of Pandu bowed before him with joined palms."

भाष्य

Kubera's arrival could have become a judgment upon the Pandavas. But their bow shows the right posture: before the lord of the place, even victors stand as petitioners for mercy.

संस्करण

c7e5fc3a2321 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:09:16 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN