महाभारत 3.163.19-32

देवनागरी

अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम् ॥
धनुर्बाणासिमत् प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ॥
ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥
अताडयं शरेणाथ तद् भूतं लोमहर्षणम् ॥
युगपत् तत् किरातश् च विकृष्य बलवद् धनुः ॥
अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्न् इव मे मनः ॥
स तु माम् अब्रवीद् राजन् मम पूर्वपरिग्रहः ॥
मृगयाधर्मम् उत्सृज्य किमर्थं ताडितस् त्वया ॥
एष ते निशितैर् बाणैर् दर्पं हन्मि स्थिरो भव ॥
स वर्ष्मवान् महाकायस् ततो माम् अभ्यधावत ॥
ततो गिरिम् इवात्यर्थम् आवृणोन् मां महाशरैः ॥
तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥
ततः शरैर् दीप्तमुखैः पत्रितैर् अनुमन्त्रितैः ॥
प्रत्यविध्यम् अहं तं तु वज्रैर् इव शिलोच्चयम् ॥
तस्य तच् छतधा रूपम् अभवच् च सहस्रधा ॥
तानि चास्य शरीराणि शरैर् अहम् अताडयम् ॥
पुनस् तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत ॥
अदृश्यन्त महाराज तान्य् अहं व्यधमं पुनः ॥
अणुर् बृहच्छिरा भूत्वा बृहच् चाणुशिराः पुनः ॥
एकीभूतस् तदा राजन् सो ऽभ्यवर्तत मां युधि ॥
यदाभिभवितुं बाणैर् नैव शक्नोमि तं रणे ॥
ततो ऽहम् अस्त्रम् आतिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥
न चैनम् अशकं हन्तुं तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महान् अभूत् ॥
भूयश् चैव महाराज सविशेषम् अहं ततः ॥
अस्त्रपूगेन महता रणे भूतम् अवाकिरम् ॥
स्थूणाकर्णम् अयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम् ॥
शैलास्त्रम् अश्मवर्षं च समास्थायाहम् अभ्ययाम् ॥
जग्रास प्रहसंस् तानि सर्वाण्य् अस्त्राणि मे ऽनघ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahat kairātasaṃsthitam ||
dhanurbāṇāsimat prāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā ||
tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī ||
atāḍayaṃ śareṇātha tad bhūtaṃ lomaharṣaṇam ||
yugapat tat kirātaś ca vikṛṣya balavad dhanuḥ ||
abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayann iva me manaḥ ||
sa tu mām abravīd rājan mama pūrvaparigrahaḥ ||
mṛgayādharmam utsṛjya kimarthaṃ tāḍitas tvayā ||
eṣa te niśitair bāṇair darpaṃ hanmi sthiro bhava ||
sa varṣmavān mahākāyas tato mām abhyadhāvata ||
tato girim ivātyartham āvṛṇon māṃ mahāśaraiḥ ||
taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram ||
tataḥ śarair dīptamukhaiḥ patritair anumantritaiḥ ||
pratyavidhyam ahaṃ taṃ tu vajrair iva śiloccayam ||
tasya tac chatadhā rūpam abhavac ca sahasradhā ||
tāni cāsya śarīrāṇi śarair aham atāḍayam ||
punas tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata ||
adṛśyanta mahārāja tāny ahaṃ vyadhamaṃ punaḥ ||
aṇur bṛhacchirā bhūtvā bṛhac cāṇuśirāḥ punaḥ ||
ekībhūtas tadā rājan so 'bhyavartata māṃ yudhi ||
yadābhibhavituṃ bāṇair naiva śaknomi taṃ raṇe ||
tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha ||
na cainam aśakaṃ hantuṃ tad adbhutam ivābhavat ||
tasmin pratihate cāstre vismayo me mahān abhūt ||
bhūyaś caiva mahārāja saviśeṣam ahaṃ tataḥ ||
astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram ||
sthūṇākarṇam ayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇam ||
śailāstram aśmavarṣaṃ ca samāsthāyāham abhyayām ||
jagrāsa prahasaṃs tāni sarvāṇy astrāṇi me 'nagha ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम् ॥ धनुर्बाणासिमत् प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ॥ ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥ अताडयं शरेणाथ तद् भूतं लोमहर्षणम् ॥ युगपत् तत् किरातश् च विकृष्य बलवद् धनुः ॥ अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्न् इव मे मनः ॥ स तु माम् अब्रवीद् राजन् मम पूर्वपरिग्रहः ॥ मृगयाधर्मम् उत्सृज्य किमर्थं ताडितस् त्वया ॥ एष ते निशितैर् बाणैर् दर्पं हन्मि स्थिरो भव ॥ स वर्ष्मवान् महाकायस् ततो माम् अभ्यधावत ॥ ततो गिरिम् इवात्यर्थम् आवृणोन् मां महाशरैः ॥ तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥ ततः शरैर् दीप्तमुखैः पत्रितैर् अनुमन्त्रितैः ॥ प्रत्यविध्यम् अहं तं तु वज्रैर् इव शिलोच्चयम् ॥ तस्य तच् छतधा रूपम् अभवच् च सहस्रधा ॥ तानि चास्य शरीराणि शरैर् अहम् अताडयम् ॥ पुनस् तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत ॥ अदृश्यन्त महाराज तान्य् अहं व्यधमं पुनः ॥ अणुर् बृहच्छिरा भूत्वा बृहच् चाणुशिराः पुनः ॥ एकीभूतस् तदा राजन् सो ऽभ्यवर्तत मां युधि ॥ यदाभिभवितुं बाणैर् नैव शक्नोमि तं रणे ॥ ततो ऽहम् अस्त्रम् आतिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥ न चैनम् अशकं हन्तुं तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महान् अभूत् ॥ भूयश् चैव महाराज सविशेषम् अहं ततः ॥ अस्त्रपूगेन महता रणे भूतम् अवाकिरम् ॥ स्थूणाकर्णम् अयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम् ॥ शैलास्त्रम् अश्मवर्षं च समास्थायाहम् अभ्ययाम् ॥ जग्रास प्रहसंस् तानि सर्वाण्य् अस्त्राणि मे ऽनघ ॥anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahat kairātasaṃsthitam || dhanurbāṇāsimat prāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā || tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī || atāḍayaṃ śareṇātha tad bhūtaṃ lomaharṣaṇam || yugapat tat kirātaś ca vikṛṣya balavad dhanuḥ || abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayann iva me manaḥ || sa tu mām abravīd rājan mama pūrvaparigrahaḥ || mṛgayādharmam utsṛjya kimarthaṃ tāḍitas tvayā || eṣa te niśitair bāṇair darpaṃ hanmi sthiro bhava || sa varṣmavān mahākāyas tato mām abhyadhāvata || tato girim ivātyartham āvṛṇon māṃ mahāśaraiḥ || taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram || tataḥ śarair dīptamukhaiḥ patritair anumantritaiḥ || pratyavidhyam ahaṃ taṃ tu vajrair iva śiloccayam || tasya tac chatadhā rūpam abhavac ca sahasradhā || tāni cāsya śarīrāṇi śarair aham atāḍayam || punas tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata || adṛśyanta mahārāja tāny ahaṃ vyadhamaṃ punaḥ || aṇur bṛhacchirā bhūtvā bṛhac cāṇuśirāḥ punaḥ || ekībhūtas tadā rājan so 'bhyavartata māṃ yudhi || yadābhibhavituṃ bāṇair naiva śaknomi taṃ raṇe || tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha || na cainam aśakaṃ hantuṃ tad adbhutam ivābhavat || tasmin pratihate cāstre vismayo me mahān abhūt || bhūyaś caiva mahārāja saviśeṣam ahaṃ tataḥ || astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram || sthūṇākarṇam ayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇam || śailāstram aśmavarṣaṃ ca samāsthāyāham abhyayām || jagrāsa prahasaṃs tāni sarvāṇy astrāṇi me 'nagha ||Following the boar, another great being came in the form of a Kirata, with bow, arrows, and sword, accompanied by women; Arjuna took up his bow and inexhaustible quivers and struck the fearsome being with an arrow; at the same moment the Kirata drew his powerful bow and struck as well; he said that this was his former quarry and asked why Arjuna, breaking the law of the hunt, had struck it; then the Kirata attacked him; Arjuna showered him with arrows and weapons — the Vayavya, a multitude of other astras, a rain of arrows, rocks, and stones — but the Kirata, laughing, devoured everything.

अनुवाद

"Following it came another great being in the form of a Kirata, with bow, arrows, and sword, surrounded by women. Then I took up my bow and my two inexhaustible quivers and struck this hair-raising being with an arrow. At the same instant the Kirata, drawing his bow with great force, struck it even harder, as though shaking my very mind. He said to me: 'King, this is my former quarry. Why have you, abandoning the law of the hunt, struck it?' Then he said: 'Stand firm: with sharp arrows I will crush your pride' — and this great-bodied, huge being rushed at me. I showered him with a great rain of arrows, then struck him with blazing, feathered, consecrated arrows, as though striking a mountain peak with thunderbolts. His form became a hundredfold and then a thousandfold, and I struck all these bodies with arrows. Then they became one body again, and again I shattered it. He became now small with a huge head, now huge with a small head, and again, made one, advanced upon me in battle. When I could not overcome him with arrows, I resorted to the Vayavya weapon, but even with that I could not slay him — it seemed a wonder. When that weapon was repelled, great astonishment seized me. Then, O great king, I showered upon the being an even greater multitude of weapons: arrows like stakes, a net of iron, a rain of arrows in abundance, the mountain weapon, a rain of stones — but he, sinless one, laughing, devoured all my weapons."

भाष्य

The Kirata shatters Arjuna's confidence in his own skill. Before a divine trial, even perfect technique proves insufficient until the warrior learns who stands before him.

संस्करण

9300031306e2 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:13:48 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN