महाभारत 3.167.19-28

देवनागरी

ततो ऽहम् अस्त्रम् आतिष्ठं परमं तिग्मतेजसम् ॥
दयितं देवराजस्य माधवं नाम भारत ॥
ततः खड्गांस् त्रिशूलांश् च तोमरांश् च सहस्रशः ॥
अस्त्रवीर्येण शतधा तैर् मुक्तान् अहम् अच्छिनम् ॥
छित्त्वा प्रहरणान्य् एषां ततस् तान् अपि सर्वशः ॥
प्रत्यविध्यम् अहं रोषाद् दशभिर् दशभिः शरैः ॥
गाण्डीवाद् धि तदा संख्ये यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥
निष्पतन्ति तथा बाणास् तन् मातलिर् अपूजयत् ॥
तेषाम् अपि तु बाणास् ते बहुत्वाच् छलभा इव ॥
अवाकिरन् मां बलवत् तान् अहं व्यधमं शरैः ॥
वध्यमानास् ततस् ते तु निवातकवचाः पुनः ॥
शरवर्षैर् महद्भिर् मां समन्तात् पर्यवारयन् ॥
शरवेगान् निहत्याहम् अस्त्रैः शरविघातिभिः ॥
ज्वलद्भिः परमैः शीघ्रैस् तान् अविध्यं सहस्रशः ॥
तेषां छिन्नानि गात्राणि विसृजन्ति स्म शोणितम् ॥
प्रावृषीवातिवृष्टानि शृङ्गाणीव धराभृताम् ॥
इन्द्राशनिसमस्पर्शैर् वेगवद्भिर् अजिह्मगैः ॥
मद्बाणैर् वध्यमानास् ते समुद्विग्नाः स्म दानवाः ॥
शतधा भिन्नदेहान्त्राः क्षीणप्रहरणौजसः ॥
ततो निवातकवचा माम् अयुध्यन्त मायया ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ paramaṃ tigmatejasam ||
dayitaṃ devarājasya mādhavaṃ nāma bhārata ||
tataḥ khaḍgāṃs triśūlāṃś ca tomarāṃś ca sahasraśaḥ ||
astravīryeṇa śatadhā tair muktān aham acchinam ||
chittvā praharaṇāny eṣāṃ tatas tān api sarvaśaḥ ||
pratyavidhyam ahaṃ roṣād daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ ||
gāṇḍīvād dhi tadā saṃkhye yathā bhramarapaṅktayaḥ ||
niṣpatanti tathā bāṇās tan mātalir apūjayat ||
teṣām api tu bāṇās te bahutvāc chalabhā iva ||
avākiran māṃ balavat tān ahaṃ vyadhamaṃ śaraiḥ ||
vadhyamānās tatas te tu nivātakavacāḥ punaḥ ||
śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt paryavārayan ||
śaravegān nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ ||
jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ ||
teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sma śoṇitam ||
prāvṛṣīvātivṛṣṭāni śṛṅgāṇīva dharābhṛtām ||
indrāśanisamasparśair vegavadbhir ajihmagaiḥ ||
madbāṇair vadhyamānās te samudvignāḥ sma dānavāḥ ||
śatadhā bhinnadehāntrāḥ kṣīṇapraharaṇaujasaḥ ||
tato nivātakavacā mām ayudhyanta māyayā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततो ऽहम् अस्त्रम् आतिष्ठं परमं तिग्मतेजसम् ॥ दयितं देवराजस्य माधवं नाम भारत ॥ ततः खड्गांस् त्रिशूलांश् च तोमरांश् च सहस्रशः ॥ अस्त्रवीर्येण शतधा तैर् मुक्तान् अहम् अच्छिनम् ॥ छित्त्वा प्रहरणान्य् एषां ततस् तान् अपि सर्वशः ॥ प्रत्यविध्यम् अहं रोषाद् दशभिर् दशभिः शरैः ॥ गाण्डीवाद् धि तदा संख्ये यथा भ्रमरपङ्क्तयः ॥ निष्पतन्ति तथा बाणास् तन् मातलिर् अपूजयत् ॥ तेषाम् अपि तु बाणास् ते बहुत्वाच् छलभा इव ॥ अवाकिरन् मां बलवत् तान् अहं व्यधमं शरैः ॥ वध्यमानास् ततस् ते तु निवातकवचाः पुनः ॥ शरवर्षैर् महद्भिर् मां समन्तात् पर्यवारयन् ॥ शरवेगान् निहत्याहम् अस्त्रैः शरविघातिभिः ॥ ज्वलद्भिः परमैः शीघ्रैस् तान् अविध्यं सहस्रशः ॥ तेषां छिन्नानि गात्राणि विसृजन्ति स्म शोणितम् ॥ प्रावृषीवातिवृष्टानि शृङ्गाणीव धराभृताम् ॥ इन्द्राशनिसमस्पर्शैर् वेगवद्भिर् अजिह्मगैः ॥ मद्बाणैर् वध्यमानास् ते समुद्विग्नाः स्म दानवाः ॥ शतधा भिन्नदेहान्त्राः क्षीणप्रहरणौजसः ॥ ततो निवातकवचा माम् अयुध्यन्त मायया ॥tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ paramaṃ tigmatejasam || dayitaṃ devarājasya mādhavaṃ nāma bhārata || tataḥ khaḍgāṃs triśūlāṃś ca tomarāṃś ca sahasraśaḥ || astravīryeṇa śatadhā tair muktān aham acchinam || chittvā praharaṇāny eṣāṃ tatas tān api sarvaśaḥ || pratyavidhyam ahaṃ roṣād daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ || gāṇḍīvād dhi tadā saṃkhye yathā bhramarapaṅktayaḥ || niṣpatanti tathā bāṇās tan mātalir apūjayat || teṣām api tu bāṇās te bahutvāc chalabhā iva || avākiran māṃ balavat tān ahaṃ vyadhamaṃ śaraiḥ || vadhyamānās tatas te tu nivātakavacāḥ punaḥ || śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt paryavārayan || śaravegān nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ || jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ || teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sma śoṇitam || prāvṛṣīvātivṛṣṭāni śṛṅgāṇīva dharābhṛtām || indrāśanisamasparśair vegavadbhir ajihmagaiḥ || madbāṇair vadhyamānās te samudvignāḥ sma dānavāḥ || śatadhā bhinnadehāntrāḥ kṣīṇapraharaṇaujasaḥ || tato nivātakavacā mām ayudhyanta māyayā ||Arjuna employed the supreme, sharp-blazing astra beloved of Indra, called Madhava; by its power he cut to pieces thousands of swords, tridents, and tomaras, then struck down all the Danavas with ten arrows each; arrows flew from the Gandiva like rows of bees, and Matali praised this; the enemy's countless arrows, like locusts, showered heavily upon Arjuna, but he broke them with his own; when the Nivatakavacas again surrounded him with a great rain of arrows, he repelled their arrows with counter-astras and struck them by the thousand with swift, blazing arrows; their sundered bodies poured out blood like mountain peaks under a downpour; struck by Arjuna's arrows, whose touch was like Indra's thunderbolt, the Danavas grew alarmed, their bodies and entrails cut into hundreds of pieces, the strength of their weapons spent, and then the Nivatakavacas fought Arjuna with illusion.

अनुवाद

"Then I took up the supreme astra, blazing with sharp radiance, beloved of the king of the gods, called Madhava. By its power I cut to a hundred pieces the thousands of swords, tridents, and tomaras they had loosed. Having severed their weapons, I struck them all in wrath, each with ten arrows. From the Gandiva in that battle arrows flew forth like rows of bees, and Matali praised it. Their arrows, resembling locusts in their multitude, showered upon me heavily, but I broke them with my own arrows. Struck down, the Nivatakavacas once more encircled me on every side with a great rain of arrows. I repelled the swift torrents of their arrows with astras that counter arrows, and struck them by the thousand with blazing, supreme, swift arrows. Their severed limbs poured forth blood, like mountain peaks drenched by a downpour in the rainy season. Struck by my swift, straight arrows, whose touch was like Indra's thunderbolt, the Danavas fell into dismay. Their bodies and entrails cut into hundreds of pieces, the force of their weapons spent, the Nivatakavacas then fought me with illusion."

भाष्य

When ordinary weapons are exhausted, the enemy turns to illusion. The battle thus reveals the next level of trial: a warrior must conquer not only force but the deception of perception.

संस्करण

057c77c3a00f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:13:49 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN