महाभारत 3.196.14-21

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
हन्त ते सर्वम् आख्यास्ये प्रश्नम् एतं सुदुर्वचम् ॥
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस् तन् निबोध मे ॥
मातरं सदृशीं तात पितॄन् अन्ये च मन्यते ॥
दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ॥
तपसा देवतेज्याभिर् वन्दनेन तितिक्षया ॥
अभिचारैर् उपायैश् च ईहन्ते पितरः सुतान् ॥
एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् ॥
चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशो ऽयं भविष्यति ॥
आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत ॥
यशः कीर्तिम् अथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च ॥
तयोर् आशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित् ॥
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा ॥
इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर् धर्मश् च शाश्वतः ॥
नैव यज्ञः स्त्रियः कश् चिन् न श्राद्धं नोपवासकम् ॥
या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गम् उपाश्नुते ॥
एतत् प्रकरणं राजन्न् अधिकृत्य युधिष्ठिर ॥
प्रतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam ||
tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me ||
mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate ||
duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ ||
tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā ||
abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān ||
evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham ||
cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati ||
āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata ||
yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca ||
tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit ||
pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā ||
iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ ||
naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam ||
yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute ||
etat prakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira ||
prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच हन्त ते सर्वम् आख्यास्ये प्रश्नम् एतं सुदुर्वचम् ॥ तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस् तन् निबोध मे ॥ मातरं सदृशीं तात पितॄन् अन्ये च मन्यते ॥ दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ॥ तपसा देवतेज्याभिर् वन्दनेन तितिक्षया ॥ अभिचारैर् उपायैश् च ईहन्ते पितरः सुतान् ॥ एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् ॥ चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशो ऽयं भविष्यति ॥ आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत ॥ यशः कीर्तिम् अथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च ॥ तयोर् आशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित् ॥ पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा ॥ इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर् धर्मश् च शाश्वतः ॥ नैव यज्ञः स्त्रियः कश् चिन् न श्राद्धं नोपवासकम् ॥ या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गम् उपाश्नुते ॥ एतत् प्रकरणं राजन्न् अधिकृत्य युधिष्ठिर ॥ प्रतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु ॥mārkaṇḍeya uvāca hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam || tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me || mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate || duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ || tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā || abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān || evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham || cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati || āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata || yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca || tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit || pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā || iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ || naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam || yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute || etat prakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira || prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu ||Markandeya promises to answer; he says that a mother does a difficult thing in raising children, and that parents, through austerity, worship of the gods, patience, and various means, strive for a son; having obtained a rare son with great effort, they always hope for what he will become, and look forward to his fame, wealth, offspring, and dharma; whoever fulfills the hope of his parents knows dharma, and his fame and dharma are eternal, both here and after death; for a woman there is no separate sacrifice, ancestral rite, or fast, but through service to her husband she attains heaven; now one should listen to the established dharma of the pativratas.

अनुवाद

Markandeya said: "I will tell you of this difficult matter. A mother does the hardest of things in raising children. Father and mother, through austerity, worship of the gods, bows of reverence, patience, and various means, strive to obtain a son; having obtained him with great effort, they always wonder what he will become, and hope for his fame, renown, wealth, offspring, and dharma. Whoever makes their hopes bear fruit knows dharma; if father and mother are always pleased with him, his fame and dharma are eternal, both here and after death. For a woman there is no separate sacrifice, ancestral rite, or fast; through service to her husband she attains heaven. Now, Yudhishthira, listen attentively to the established dharma of the pativratas."

भाष्य

Markandeya links honoring one's parents and a wife's faithfulness as forms of the same service, in which dharma takes shape within relationships, not only in rites.

संस्करण

d36b65c951a0 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:17:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN