महाभारत 3.233.1-10

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा भीमसेनपुरोगमाः ॥
प्रहृष्टवदनाः सर्वे समुत्तस्थुर् नरर्षभाः ॥
अभेद्यानि ततः सर्वे समनह्यन्त भारत ॥
जाम्बूनदविचित्राणि कवचानि महारथाः ॥
ते दंशिता रथैः सर्वे ध्वजिनः सशरासनाः ॥
पाण्डवाः प्रत्यदृश्यन्त ज्वलिता इव पावकाः ॥
तान् रथान् साधु संपन्नान् संयुक्ताञ् जवनैर् हयैः ॥
आस्थाय रथशार्दूलाः शीघ्रम् एव ययुस् ततः ॥
ततः कौरवसैन्यानां प्रादुरासीन् महास्वनः ॥
प्रयातान् सहितान् दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रान् महारथान् ॥
जितकाशिनश् च खचरास् त्वरिताश् च महारथाः ॥
क्षणेनैव वने तस्मिन् समाजग्मुर् अभीतवत् ॥
न्यवर्तन्त ततः सर्वे गन्धर्वा जितकाशिनः ॥
दृष्ट्वा रथगतान् वीरान् पाण्डवांश् चतुरो रणे ॥
तांस् तु विभ्राजतो दृष्ट्वा लोकपालान् इवोद्यतान् ॥
व्यूढानीका व्यतिष्ठन्त गन्धमादनवासिनः ॥
राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः ॥
क्रमेण मृदुना युद्धम् उपक्रामन्त भारत ॥
न तु गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचेतसः ॥
शक्यन्ते मृदुना श्रेयः प्रतिपादयितुं तदा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā bhīmasenapurogamāḥ ||
prahṛṣṭavadanāḥ sarve samuttasthur nararṣabhāḥ ||
abhedyāni tataḥ sarve samanahyanta bhārata ||
jāmbūnadavicitrāṇi kavacāni mahārathāḥ ||
te daṃśitā rathaiḥ sarve dhvajinaḥ saśarāsanāḥ ||
pāṇḍavāḥ pratyadṛśyanta jvalitā iva pāvakāḥ ||
tān rathān sādhu saṃpannān saṃyuktāñ javanair hayaiḥ ||
āsthāya rathaśārdūlāḥ śīghram eva yayus tataḥ ||
tataḥ kauravasainyānāṃ prādurāsīn mahāsvanaḥ ||
prayātān sahitān dṛṣṭvā pāṇḍuputrān mahārathān ||
jitakāśinaś ca khacarās tvaritāś ca mahārathāḥ ||
kṣaṇenaiva vane tasmin samājagmur abhītavat ||
nyavartanta tataḥ sarve gandharvā jitakāśinaḥ ||
dṛṣṭvā rathagatān vīrān pāṇḍavāṃś caturo raṇe ||
tāṃs tu vibhrājato dṛṣṭvā lokapālān ivodyatān ||
vyūḍhānīkā vyatiṣṭhanta gandhamādanavāsinaḥ ||
rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ ||
krameṇa mṛdunā yuddham upakrāmanta bhārata ||
na tu gandharvarājasya sainikā mandacetasaḥ ||
śakyante mṛdunā śreyaḥ pratipādayituṃ tadā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा भीमसेनपुरोगमाः ॥ प्रहृष्टवदनाः सर्वे समुत्तस्थुर् नरर्षभाः ॥ अभेद्यानि ततः सर्वे समनह्यन्त भारत ॥ जाम्बूनदविचित्राणि कवचानि महारथाः ॥ ते दंशिता रथैः सर्वे ध्वजिनः सशरासनाः ॥ पाण्डवाः प्रत्यदृश्यन्त ज्वलिता इव पावकाः ॥ तान् रथान् साधु संपन्नान् संयुक्ताञ् जवनैर् हयैः ॥ आस्थाय रथशार्दूलाः शीघ्रम् एव ययुस् ततः ॥ ततः कौरवसैन्यानां प्रादुरासीन् महास्वनः ॥ प्रयातान् सहितान् दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रान् महारथान् ॥ जितकाशिनश् च खचरास् त्वरिताश् च महारथाः ॥ क्षणेनैव वने तस्मिन् समाजग्मुर् अभीतवत् ॥ न्यवर्तन्त ततः सर्वे गन्धर्वा जितकाशिनः ॥ दृष्ट्वा रथगतान् वीरान् पाण्डवांश् चतुरो रणे ॥ तांस् तु विभ्राजतो दृष्ट्वा लोकपालान् इवोद्यतान् ॥ व्यूढानीका व्यतिष्ठन्त गन्धमादनवासिनः ॥ राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः ॥ क्रमेण मृदुना युद्धम् उपक्रामन्त भारत ॥ न तु गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचेतसः ॥ शक्यन्ते मृदुना श्रेयः प्रतिपादयितुं तदा ॥vaiśaṃpāyana uvāca yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā bhīmasenapurogamāḥ || prahṛṣṭavadanāḥ sarve samuttasthur nararṣabhāḥ || abhedyāni tataḥ sarve samanahyanta bhārata || jāmbūnadavicitrāṇi kavacāni mahārathāḥ || te daṃśitā rathaiḥ sarve dhvajinaḥ saśarāsanāḥ || pāṇḍavāḥ pratyadṛśyanta jvalitā iva pāvakāḥ || tān rathān sādhu saṃpannān saṃyuktāñ javanair hayaiḥ || āsthāya rathaśārdūlāḥ śīghram eva yayus tataḥ || tataḥ kauravasainyānāṃ prādurāsīn mahāsvanaḥ || prayātān sahitān dṛṣṭvā pāṇḍuputrān mahārathān || jitakāśinaś ca khacarās tvaritāś ca mahārathāḥ || kṣaṇenaiva vane tasmin samājagmur abhītavat || nyavartanta tataḥ sarve gandharvā jitakāśinaḥ || dṛṣṭvā rathagatān vīrān pāṇḍavāṃś caturo raṇe || tāṃs tu vibhrājato dṛṣṭvā lokapālān ivodyatān || vyūḍhānīkā vyatiṣṭhanta gandhamādanavāsinaḥ || rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ || krameṇa mṛdunā yuddham upakrāmanta bhārata || na tu gandharvarājasya sainikā mandacetasaḥ || śakyante mṛdunā śreyaḥ pratipādayituṃ tadā ||Hearing Yudhishthira, all the bulls among men led by Bhimasena rise with joyful faces; the great charioteers don impenetrable golden armor, appear on their chariots with banners and bows like blazing fires, and set out swiftly; a great roar arises in the Kaurava host when they see the Pandavas; the victorious gandharvas turn back on seeing the four heroes on chariots, and array themselves, shining like the guardians of the world; at Yudhishthira's command the Pandavas begin the battle gently, but the foolish warriors of the king of the gandharvas cannot be brought to what is better by gentleness.

अनुवाद

Vaishampayana said: "Hearing the word of Yudhishthira, all the bulls among men led by Bhimasena rose up with joyful faces. All the great charioteers put on impenetrable armor adorned with gold. Armed, on their chariots, with banners and bows, the Pandavas looked like blazing fires. Mounting their well-prepared chariots yoked to swift horses, the tigers among charioteers set out swiftly. When the Kaurava armies saw that the great charioteers, the sons of Pandu, had advanced together, a great roar arose. The victorious sky-wanderers and the swift great charioteers converged in that forest in a moment, unafraid. But all the victorious gandharvas turned back, seeing in battle the four hero Pandavas on their chariots. Seeing them shining like risen guardians of the world, the dwellers of Gandhamadana arrayed their army. At the word of the wise King Dharmaraja the Pandavas began the fight in measured, gentle fashion, but at that hour the dull-witted warriors of the king of the gandharvas could not be brought to what is better by gentleness."

भाष्य

The Pandavas go forth not for revenge but at the command of dharma. Even their fighting begins with measure and restraint.

संस्करण

a58f82ee4161 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:10 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN