महाभारत 3.239.1-17

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥
उवाच सान्त्वयन् राजञ् शकुनिः सौबलस् तदा ॥
सम्यग् उक्तं हि कर्णेन तच् छ्रुतं कौरव त्वया ॥
मयाहृतां श्रियं स्फीतां मोहात् समपहाय किम् ॥
त्वम् अबुद्ध्या नृपवर प्राणान् उत्स्रष्टुम् इच्छसि ॥
अद्य चाप्य् अवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास् त्वया ॥
यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति ॥
स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रम् आमम् इवाम्भसि ॥
अतिभीरुम् अतिक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम् ॥
व्यसनाद् विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रियः ॥
सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत् ॥
मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकम् आलम्ब्य नाशय ॥
यत्र हर्षस् त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश् च पाण्डवाः ॥
तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतम् इदं तव ॥
प्रसीद मा त्यजात्मानं तुष्टश् च सुकृतं स्मर ॥
प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्मम् अवाप्नुहि ॥
क्रियाम् एतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि ॥
सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान् ॥
पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखम् अवाप्नुहि ॥
शकुनेस् तु वचः श्रुत्वा दुःशासनम् अवेक्ष्य च ॥
पादयोः पतितं वीरं विक्लवं भ्रातृसौहृदात् ॥
बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनम् अरिंदमम् ॥
उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याजिघ्रत मूर्धनि ॥
कर्णसौबलयोश् चापि संस्मृत्य वचनान्य् असौ ॥
निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस् तदा ॥
व्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यम् अगमत् परम् ॥
सुहृदां चैव तच् छ्रुत्वा समन्युर् इदम् अब्रवीत् ॥
न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया ॥
नैव भोगैश् च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत ॥
निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने ॥
गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश् च गुरवो मम ॥
त एवम् उक्ताः प्रत्यूचू राजानम् अरिमर्दनम् ॥
या गतिस् तव राजेन्द्र सास्माकम् अपि भारत ॥
कथं वा संप्रवेक्ष्यामस् त्वद्विहीनाः पुरं वयम् ॥
स सुहृद्भिर् अमात्यैश् च भ्रातृभिः स्वजनेन च ॥
बहुप्रकारम् अप्य् उक्तो निश्चयान् न व्यचाल्यत ॥
दर्भप्रस्तरम् आस्तीर्य निश्चयाद् धृतराष्ट्रजः ॥
संस्पृश्यापः शुचिर् भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः ॥
कुशचीराम्बरधरः परं नियमम् आस्थितः ॥
वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाङ्क्षया ॥
मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam ||
uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā ||
samyag uktaṃ hi karṇena tac chrutaṃ kaurava tvayā ||
mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohāt samapahāya kim ||
tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi ||
adya cāpy avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā ||
yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati ||
sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi ||
atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam ||
vyasanād viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ ||
satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet ||
mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya ||
yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ ||
tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava ||
prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaś ca sukṛtaṃ smara ||
prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi ||
kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi ||
saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān ||
pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi ||
śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca ||
pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt ||
bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam ||
utthāpya saṃpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani ||
karṇasaubalayoś cāpi saṃsmṛtya vacanāny asau ||
nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanas tadā ||
vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param ||
suhṛdāṃ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt ||
na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā ||
naiva bhogaiś ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata ||
niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane ||
gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāś ca guravo mama ||
ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam ||
yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata ||
kathaṃ vā saṃpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṃ vayam ||
sa suhṛdbhir amātyaiś ca bhrātṛbhiḥ svajanena ca ||
bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata ||
darbhaprastaram āstīrya niścayād dhṛtarāṣṭrajaḥ ||
saṃspṛśyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ ||
kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ ||
vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā ||
manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥ उवाच सान्त्वयन् राजञ् शकुनिः सौबलस् तदा ॥ सम्यग् उक्तं हि कर्णेन तच् छ्रुतं कौरव त्वया ॥ मयाहृतां श्रियं स्फीतां मोहात् समपहाय किम् ॥ त्वम् अबुद्ध्या नृपवर प्राणान् उत्स्रष्टुम् इच्छसि ॥ अद्य चाप्य् अवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास् त्वया ॥ यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति ॥ स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रम् आमम् इवाम्भसि ॥ अतिभीरुम् अतिक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम् ॥ व्यसनाद् विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रियः ॥ सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत् ॥ मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकम् आलम्ब्य नाशय ॥ यत्र हर्षस् त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश् च पाण्डवाः ॥ तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतम् इदं तव ॥ प्रसीद मा त्यजात्मानं तुष्टश् च सुकृतं स्मर ॥ प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्मम् अवाप्नुहि ॥ क्रियाम् एतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि ॥ सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान् ॥ पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखम् अवाप्नुहि ॥ शकुनेस् तु वचः श्रुत्वा दुःशासनम् अवेक्ष्य च ॥ पादयोः पतितं वीरं विक्लवं भ्रातृसौहृदात् ॥ बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनम् अरिंदमम् ॥ उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याजिघ्रत मूर्धनि ॥ कर्णसौबलयोश् चापि संस्मृत्य वचनान्य् असौ ॥ निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस् तदा ॥ व्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यम् अगमत् परम् ॥ सुहृदां चैव तच् छ्रुत्वा समन्युर् इदम् अब्रवीत् ॥ न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया ॥ नैव भोगैश् च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत ॥ निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने ॥ गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश् च गुरवो मम ॥ त एवम् उक्ताः प्रत्यूचू राजानम् अरिमर्दनम् ॥ या गतिस् तव राजेन्द्र सास्माकम् अपि भारत ॥ कथं वा संप्रवेक्ष्यामस् त्वद्विहीनाः पुरं वयम् ॥ स सुहृद्भिर् अमात्यैश् च भ्रातृभिः स्वजनेन च ॥ बहुप्रकारम् अप्य् उक्तो निश्चयान् न व्यचाल्यत ॥ दर्भप्रस्तरम् आस्तीर्य निश्चयाद् धृतराष्ट्रजः ॥ संस्पृश्यापः शुचिर् भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः ॥ कुशचीराम्बरधरः परं नियमम् आस्थितः ॥ वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाङ्क्षया ॥ मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः ॥vaiśaṃpāyana uvāca prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam || uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā || samyag uktaṃ hi karṇena tac chrutaṃ kaurava tvayā || mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohāt samapahāya kim || tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi || adya cāpy avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā || yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati || sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi || atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam || vyasanād viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ || satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet || mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya || yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ || tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava || prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaś ca sukṛtaṃ smara || prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi || kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi || saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān || pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi || śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca || pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt || bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam || utthāpya saṃpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani || karṇasaubalayoś cāpi saṃsmṛtya vacanāny asau || nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanas tadā || vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param || suhṛdāṃ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt || na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā || naiva bhogaiś ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata || niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane || gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāś ca guravo mama || ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam || yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata || kathaṃ vā saṃpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṃ vayam || sa suhṛdbhir amātyaiś ca bhrātṛbhiḥ svajanena ca || bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata || darbhaprastaram āstīrya niścayād dhṛtarāṣṭrajaḥ || saṃspṛśyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ || kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ || vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā || manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ ||Shakuni consoles the impatient Duryodhana, who sits in prayopavesha: Karna spoke rightly — one must not, out of delusion, cast away the Shri one has gained and wish to give up one's life; whoever fails to restrain sudden joy or despondency perishes, like a raw vessel in water, upon obtaining Shri; Shri does not serve a king who is too cowardly, too weak, slow, careless, and overtaken by the vices of sense-objects; there is no reason for grief when one has been honored; one should not destroy the good done by the Parthas by clinging to sorrow; where Duryodhana ought to rejoice and honor the Pandavas, he grieves instead; Shakuni even advises him to give the Parthas their father's kingdom, restore brotherhood, and gain fame and dharma; Duryodhana lifts up and embraces Duhshasana, but, remembering the words of Karna and Saubala, falls into utter revulsion, shame, and despair, saying that he has no need of dharma, wealth, happiness, power, command, or pleasures, and remains fixed in his resolve to fast unto death; friends, ministers, and brothers cannot shake him; he spreads darbha grass, touches water, purifies himself, sits down upon the ground, dons garments of kusha grass and bark, takes up the highest vow, falls silent, and, desiring the path to heaven, mentally performs the upachiti rite, renouncing all outward acts.

अनुवाद

Vaishampayana said: 'When the impatient King Duryodhana had sat down in prayopavesha, Shakuni Saubala began to console him: "Kaurava, you have heard — Karna spoke rightly. Why, out of delusion, do you wish to cast away the vast Shri I have won for you, and give up your life, best of kings? Today I see that you have not served your elders: whoever fails to restrain a sudden rising of joy or despondency perishes, once he has obtained Shri, like a raw vessel in water. Shri does not serve a king who is too cowardly, too weak, slow, careless, and overtaken by the troubles that come from sense-objects. When you have been honored, whence comes your grief? Do not destroy the good done by the Parthas by clinging to sorrow. Where you ought to rejoice and honor the Pandavas, you grieve instead, king of kings; this is backward in you. Have mercy, do not abandon yourself; be content and remember the good deed done. Give the kingdom to the Parthas, win fame and dharma. Knowing this course of action, you will not be ungrateful: establish brotherhood with the Pandavas, set them in their place, give them their father's kingdom, and then attain happiness." Hearing Shakuni's words, and seeing the hero Duhshasana fallen at his feet, overcome with brotherly love, Duryodhana raised Duhshasana with his well-formed arms, embraced the tamer of foes, and lovingly breathed in the scent of his head. But remembering the words of Karna and Saubala, King Duryodhana fell into utter revulsion; shame seized his soul, and he sank into the depths of despair. Hearing the words of his friends, he said in anger: "I have no need of dharma, wealth, happiness, power, command, or pleasures. Do not hinder me, go. My resolve stands firm upon prayopavesha. Let all of you go to the city, and let my teachers be honored." They answered the king, the crusher of foes: "Whatever your fate, king, is ours as well, Bharata. How shall we enter the city without you?" But however much his friends, ministers, brothers, and kinsmen spoke to him, he did not waver from his resolve. The son of Dhritarashtra resolutely spread the darbha grass, touched water, purified himself, and sat down upon the ground. Donning garments of kusha grass and bark, taking up the highest vow, restraining speech, desiring the path to heaven, mentally performing the upachiti and renouncing all outward acts, the tiger among kings remained thus.'

भाष्य

Unexpectedly, sound counsel comes from Shakuni's mouth: return the kingdom, restore brotherhood. But Duryodhana's heart no longer seeks dharma — it seeks only a way out of shame.

संस्करण

60c46e2408d6 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:10 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN