महाभारत 3.242.1-10

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततस् तु शिल्पिनः सर्वे अमात्यप्रवराश् च ह ॥
विदुरश् च महाप्राज्ञो धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥
सज्जं क्रतुवरं राजन् कालप्राप्तं च भारत ॥
सौवर्णं च कृतं दिव्यं लाङ्गलं सुमहाधनम् ॥
एतच् छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो धार्तराष्ट्रो विशां पते ॥
आज्ञापयाम् आस नृपः क्रतुराजप्रवर्तनम् ॥
ततः प्रववृते यज्ञः प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः ॥
दीक्षितश् चापि गान्धारिर् यथाशास्त्रं यथाक्रमम् ॥
प्रहृष्टो धृतराष्ट्रो ऽभूद् विदुरश् च महायशाः ॥
भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो गान्धारी च यशस्विनी ॥
निमन्त्रणार्थं दूतांश् च प्रेषयाम् आस शीघ्रगान् ॥
पार्थिवानां च राजेन्द्र ब्राह्मणानां तथैव च ॥
ते प्रयाता यथोद्दिष्टं दूतास् त्वरितवाहनाः ॥
तत्र कं चित् प्रयातं तु दूतं दुःशासनो ऽब्रवीत् ॥
गच्छ द्वैतवनं शीघ्रं पाण्डवान् पापपूरुषान् ॥
निमन्त्रय यथान्यायं विप्रांस् तस्मिन् महावने ॥
स गत्वा पाण्डवावासम् उवाचाभिप्रणम्य तान् ॥
दुर्योधनो महाराज यजते नृपसत्तमः ॥
स्ववीर्यार्जितम् अर्थौघम् अवाप्य कुरुनन्दनः ॥
तत्र गच्छन्ति राजानो ब्राह्मणाश् च ततस् ततः ॥
अहं तु प्रेषितो राजन् कौरवेण महात्मना ॥
आमन्त्रयति वो राजा धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः ॥
मनो ऽभिलषितं राज्ञस् तं क्रतुं द्रष्टुम् अर्हथ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tatas tu śilpinaḥ sarve amātyapravarāś ca ha ||
viduraś ca mahāprājño dhārtarāṣṭre nyavedayat ||
sajjaṃ kratuvaraṃ rājan kālaprāptaṃ ca bhārata ||
sauvarṇaṃ ca kṛtaṃ divyaṃ lāṅgalaṃ sumahādhanam ||
etac chrutvā nṛpaśreṣṭho dhārtarāṣṭro viśāṃ pate ||
ājñāpayām āsa nṛpaḥ kraturājapravartanam ||
tataḥ pravavṛte yajñaḥ prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ ||
dīkṣitaś cāpi gāndhārir yathāśāstraṃ yathākramam ||
prahṛṣṭo dhṛtarāṣṭro 'bhūd viduraś ca mahāyaśāḥ ||
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo gāndhārī ca yaśasvinī ||
nimantraṇārthaṃ dūtāṃś ca preṣayām āsa śīghragān ||
pārthivānāṃ ca rājendra brāhmaṇānāṃ tathaiva ca ||
te prayātā yathoddiṣṭaṃ dūtās tvaritavāhanāḥ ||
tatra kaṃ cit prayātaṃ tu dūtaṃ duḥśāsano 'bravīt ||
gaccha dvaitavanaṃ śīghraṃ pāṇḍavān pāpapūruṣān ||
nimantraya yathānyāyaṃ viprāṃs tasmin mahāvane ||
sa gatvā pāṇḍavāvāsam uvācābhipraṇamya tān ||
duryodhano mahārāja yajate nṛpasattamaḥ ||
svavīryārjitam arthaugham avāpya kurunandanaḥ ||
tatra gacchanti rājāno brāhmaṇāś ca tatas tataḥ ||
ahaṃ tu preṣito rājan kauraveṇa mahātmanā ||
āmantrayati vo rājā dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ ||
mano 'bhilaṣitaṃ rājñas taṃ kratuṃ draṣṭum arhatha ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच ततस् तु शिल्पिनः सर्वे अमात्यप्रवराश् च ह ॥ विदुरश् च महाप्राज्ञो धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥ सज्जं क्रतुवरं राजन् कालप्राप्तं च भारत ॥ सौवर्णं च कृतं दिव्यं लाङ्गलं सुमहाधनम् ॥ एतच् छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो धार्तराष्ट्रो विशां पते ॥ आज्ञापयाम् आस नृपः क्रतुराजप्रवर्तनम् ॥ ततः प्रववृते यज्ञः प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः ॥ दीक्षितश् चापि गान्धारिर् यथाशास्त्रं यथाक्रमम् ॥ प्रहृष्टो धृतराष्ट्रो ऽभूद् विदुरश् च महायशाः ॥ भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो गान्धारी च यशस्विनी ॥ निमन्त्रणार्थं दूतांश् च प्रेषयाम् आस शीघ्रगान् ॥ पार्थिवानां च राजेन्द्र ब्राह्मणानां तथैव च ॥ ते प्रयाता यथोद्दिष्टं दूतास् त्वरितवाहनाः ॥ तत्र कं चित् प्रयातं तु दूतं दुःशासनो ऽब्रवीत् ॥ गच्छ द्वैतवनं शीघ्रं पाण्डवान् पापपूरुषान् ॥ निमन्त्रय यथान्यायं विप्रांस् तस्मिन् महावने ॥ स गत्वा पाण्डवावासम् उवाचाभिप्रणम्य तान् ॥ दुर्योधनो महाराज यजते नृपसत्तमः ॥ स्ववीर्यार्जितम् अर्थौघम् अवाप्य कुरुनन्दनः ॥ तत्र गच्छन्ति राजानो ब्राह्मणाश् च ततस् ततः ॥ अहं तु प्रेषितो राजन् कौरवेण महात्मना ॥ आमन्त्रयति वो राजा धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः ॥ मनो ऽभिलषितं राज्ञस् तं क्रतुं द्रष्टुम् अर्हथ ॥vaiśaṃpāyana uvāca tatas tu śilpinaḥ sarve amātyapravarāś ca ha || viduraś ca mahāprājño dhārtarāṣṭre nyavedayat || sajjaṃ kratuvaraṃ rājan kālaprāptaṃ ca bhārata || sauvarṇaṃ ca kṛtaṃ divyaṃ lāṅgalaṃ sumahādhanam || etac chrutvā nṛpaśreṣṭho dhārtarāṣṭro viśāṃ pate || ājñāpayām āsa nṛpaḥ kraturājapravartanam || tataḥ pravavṛte yajñaḥ prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ || dīkṣitaś cāpi gāndhārir yathāśāstraṃ yathākramam || prahṛṣṭo dhṛtarāṣṭro 'bhūd viduraś ca mahāyaśāḥ || bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo gāndhārī ca yaśasvinī || nimantraṇārthaṃ dūtāṃś ca preṣayām āsa śīghragān || pārthivānāṃ ca rājendra brāhmaṇānāṃ tathaiva ca || te prayātā yathoddiṣṭaṃ dūtās tvaritavāhanāḥ || tatra kaṃ cit prayātaṃ tu dūtaṃ duḥśāsano 'bravīt || gaccha dvaitavanaṃ śīghraṃ pāṇḍavān pāpapūruṣān || nimantraya yathānyāyaṃ viprāṃs tasmin mahāvane || sa gatvā pāṇḍavāvāsam uvācābhipraṇamya tān || duryodhano mahārāja yajate nṛpasattamaḥ || svavīryārjitam arthaugham avāpya kurunandanaḥ || tatra gacchanti rājāno brāhmaṇāś ca tatas tataḥ || ahaṃ tu preṣito rājan kauraveṇa mahātmanā || āmantrayati vo rājā dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ || mano 'bhilaṣitaṃ rājñas taṃ kratuṃ draṣṭum arhatha ||All the artisans, the foremost counselors, and the wise Vidura report to the son of Dhritarashtra that the finest rite is ready, the time has come, and a divine golden plow of immense value has been made; the king orders the rite to begin, and the sacrifice, rich with food, commences, while the son of Gandhari is consecrated according to the shastra; Dhritarashtra, Vidura, Bhishma, Drona, Kripa, Karna, and Gandhari rejoice; swift envoys are sent to invite kings and brahmins, and Duhshasana orders one envoy to go to Dvaitavana and duly invite the wicked Pandavas and the brahmins there; the envoy comes to the Pandavas, bows, and reports that Duryodhana, having obtained wealth through his own strength, is performing the desired rite and invites them to come and see it.

अनुवाद

Vaishampayana said: 'Then all the artisans, the foremost counselors, and the wise Vidura reported to the son of Dhritarashtra: "O king, the finest rite is ready, and the time has come, O Bharata. A divine golden plow of immense value has been made." Hearing this, the best of kings, the son of Dhritarashtra, ordered the royal rite to begin. Then the sacrifice began, with abundant and well-prepared food, and the son of Gandhari was consecrated according to the shastra and in due order. Dhritarashtra rejoiced, and the greatly renowned Vidura, Bhishma, Drona, Kripa, Karna, and the glorious Gandhari rejoiced as well. The king sent swift-footed envoys to invite the lords of the earth and the brahmins. They set out, as instructed, in fast chariots. To one of the departing envoys Duhshasana said: "Go quickly to Dvaitavana. Invite the wicked Pandavas and, as is proper, the brahmins in that great forest." That envoy came to the dwelling of the Pandavas, bowed to them, and said: "Great king, best of lords, Duryodhana is performing a sacrifice. O joy of the Kurus, having obtained a flood of wealth won by his own strength, he is gathering there kings and brahmins from every quarter. I have been sent by the great Kaurava. The son of Dhritarashtra, lord of men, invites you. You should come and see this rite, so dear to the king's heart."'

भाष्य

The invitation to the Pandavas carries a hidden mockery, yet Yudhishthira answers from his dharma, not from resentment.

संस्करण

6b5627294bb9 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:28:43 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN