महाभारत 3.247.1-27

देवनागरी

देवदूत उवाच
महर्षे ऽकार्यबुद्धिस् त्वं यः स्वर्गसुखम् उत्तमम् ॥
संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्य् अबुधो यथा ॥
उपरिष्टाद् असौ लोको यो ऽयं स्वर् इति संज्ञितः ॥
ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद् देवयानचरो मुने ॥
नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः ॥
नानृता नास्तिकाश् चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल ॥
धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः ॥
दानधर्मरताः पुंसः शूराश् चाहतलक्षणाः ॥
तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम् ॥
लोकान् पुण्यकृतां ब्रह्मन् सद्भिर् आसेवितान् नृभिः ॥
देवाः साध्यास् तथा विश्वे मरुतश् च महर्षिभिः ॥
यामा धामाश् च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥
एषां देवनिकायानां पृथक् पृथग् अनेकशः ॥
भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥
त्रयस्त्रिंशत् सहस्राणि योजनानां हिरण्मयः ॥
मेरुः पर्वतराड् यत्र देवोद्यानानि मुद्गल ॥
नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम् ॥
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर् न शीतोष्णभयं तथा ॥
बीभत्सम् अशुभं वापि रोगा वा तत्र के चन ॥
मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश् च सर्वशः ॥
शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस् तत्र वै मुने ॥
न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने ॥
ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः ॥
सुकृतैस् तत्र पुरुषाः संभवन्त्य् आत्मकर्मभिः ॥
तैजसानि शरीराणि भवन्त्य् अत्रोपपद्यताम् ॥
कर्मजान्य् एव मौद्गल्य न मातृपितृजान्य् उत ॥
न च स्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रम् एव च ॥
तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने ॥
न म्लायन्ति स्रजस् तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः ॥
पर्युह्यन्ते विमानैश् च ब्रह्मन्न् एवंविधाश् च ते ॥
ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः ॥
सुखं स्वर्गजितस् तत्र वर्तयन्ति महामुने ॥
तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुंगव ॥
उपर्य् उपरि शक्रस्य लोका दिव्यगुणान्विताः ॥
पुरस्ताद् ब्रह्मणस् तत्र लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥
यत्र यान्त्य् ऋषयो ब्रह्मन् पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः ॥
ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानाम् अपि देवताः ॥
तेषां लोकाः परतरे तान् यजन्तीह देवताः ॥
स्वयंप्रभास् ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे ॥
न तेषां स्त्रीकृतस् तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः ॥
न वर्तयन्त्य् आहुतिभिस् ते नाप्य् अमृतभोजनाः ॥
तथा दिव्यशरीरास् ते न च विग्रहमूर्तयः ॥
न सुखे सुखकामाश् च देवदेवाः सनातनाः ॥
न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा ॥
जरा मृत्युः कुतस् तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च ॥
न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने ॥
देवानाम् अपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा ॥
दुष्प्रापा परमा सिद्धिर् अगम्या कामगोचरैः ॥
त्रयस्त्रिंशद् इमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः ॥
गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर् दानैर् वा विधिपूर्वकैः ॥
सेयं दानकृता व्युष्टिर् अत्र प्राप्ता सुखावहा ॥
तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर् लब्धां तपसा द्योतितप्रभः ॥
एतत् स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास् तथा ॥
गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास् ते दोषान् अपि निबोध मे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

devadūta uvāca
maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam ||
saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā ||
upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ ||
ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune ||
nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ ||
nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala ||
dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ ||
dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ ||
tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam ||
lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ ||
devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ ||
yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā ||
eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak pṛthag anekaśaḥ ||
bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ ||
trayastriṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ ||
meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala ||
nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām ||
na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā ||
bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana ||
manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ ||
śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune ||
na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane ||
īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ ||
sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ ||
taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām ||
karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta ||
na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca ||
teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune ||
na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ ||
paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te ||
īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ ||
sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune ||
teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava ||
upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ ||
purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ ||
yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ||
ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ ||
teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ ||
svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare ||
na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ ||
na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ ||
tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ ||
na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ ||
na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā ||
jarā mṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca ||
na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune ||
devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā ||
duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ ||
trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ ||
gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ ||
seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā ||
tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ ||
etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā ||
guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

देवदूत उवाच महर्षे ऽकार्यबुद्धिस् त्वं यः स्वर्गसुखम् उत्तमम् ॥ संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्य् अबुधो यथा ॥ उपरिष्टाद् असौ लोको यो ऽयं स्वर् इति संज्ञितः ॥ ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद् देवयानचरो मुने ॥ नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः ॥ नानृता नास्तिकाश् चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल ॥ धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः ॥ दानधर्मरताः पुंसः शूराश् चाहतलक्षणाः ॥ तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम् ॥ लोकान् पुण्यकृतां ब्रह्मन् सद्भिर् आसेवितान् नृभिः ॥ देवाः साध्यास् तथा विश्वे मरुतश् च महर्षिभिः ॥ यामा धामाश् च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥ एषां देवनिकायानां पृथक् पृथग् अनेकशः ॥ भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥ त्रयस्त्रिंशत् सहस्राणि योजनानां हिरण्मयः ॥ मेरुः पर्वतराड् यत्र देवोद्यानानि मुद्गल ॥ नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम् ॥ न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर् न शीतोष्णभयं तथा ॥ बीभत्सम् अशुभं वापि रोगा वा तत्र के चन ॥ मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश् च सर्वशः ॥ शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस् तत्र वै मुने ॥ न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने ॥ ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः ॥ सुकृतैस् तत्र पुरुषाः संभवन्त्य् आत्मकर्मभिः ॥ तैजसानि शरीराणि भवन्त्य् अत्रोपपद्यताम् ॥ कर्मजान्य् एव मौद्गल्य न मातृपितृजान्य् उत ॥ न च स्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रम् एव च ॥ तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने ॥ न म्लायन्ति स्रजस् तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः ॥ पर्युह्यन्ते विमानैश् च ब्रह्मन्न् एवंविधाश् च ते ॥ ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः ॥ सुखं स्वर्गजितस् तत्र वर्तयन्ति महामुने ॥ तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुंगव ॥ उपर्य् उपरि शक्रस्य लोका दिव्यगुणान्विताः ॥ पुरस्ताद् ब्रह्मणस् तत्र लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥ यत्र यान्त्य् ऋषयो ब्रह्मन् पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः ॥ ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानाम् अपि देवताः ॥ तेषां लोकाः परतरे तान् यजन्तीह देवताः ॥ स्वयंप्रभास् ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे ॥ न तेषां स्त्रीकृतस् तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः ॥ न वर्तयन्त्य् आहुतिभिस् ते नाप्य् अमृतभोजनाः ॥ तथा दिव्यशरीरास् ते न च विग्रहमूर्तयः ॥ न सुखे सुखकामाश् च देवदेवाः सनातनाः ॥ न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा ॥ जरा मृत्युः कुतस् तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च ॥ न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने ॥ देवानाम् अपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा ॥ दुष्प्रापा परमा सिद्धिर् अगम्या कामगोचरैः ॥ त्रयस्त्रिंशद् इमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः ॥ गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर् दानैर् वा विधिपूर्वकैः ॥ सेयं दानकृता व्युष्टिर् अत्र प्राप्ता सुखावहा ॥ तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर् लब्धां तपसा द्योतितप्रभः ॥ एतत् स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास् तथा ॥ गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास् ते दोषान् अपि निबोध मे ॥devadūta uvāca maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam || saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā || upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ || ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune || nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ || nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala || dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ || dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ || tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam || lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ || devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ || yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā || eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak pṛthag anekaśaḥ || bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ || trayastriṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ || meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala || nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām || na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā || bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana || manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ || śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune || na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane || īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ || sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ || taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām || karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta || na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca || teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune || na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ || paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te || īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ || sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune || teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava || upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ || purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ || yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ || teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ || svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare || na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ || na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ || tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ || na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ || na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā || jarā mṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca || na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune || devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā || duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ || trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ || gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ || seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā || tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ || etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā || guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me ||The divine messenger is astonished that Mudgala, like one lacking wisdom, doubts the supreme heavenly happiness that ought to be highly prized, and describes the upper world of Svar, the eternal path of the gods: those who have not performed austerity, who have not offered great sacrifices, liars, and unbelievers do not go there; there go the righteous souls who have conquered themselves — peaceful, self-restrained, free of envy, devoted to giving and to dharma, heroes with unmarred bodies; there are the worlds of the gods, the Sadhyas, the Vishvadevas, the Maruts, the seers, the Yamas, the Dhamas, the Gandharvas and Apsarases, radiant, filled with every desire, and beautiful; there stands golden Meru and Nandana, and there is no hunger, thirst, weariness, cold, heat, illness, grief, old age, or lamentation; the bodies of those born there are of light and arise from karma rather than from parents, free of sweat, foul odor, and impurity, their garments untouched by dust, their garlands never wilting, and they travel on celestial chariots, free from envy, grief, weariness, delusion, and miserliness; above these worlds lie the divine worlds of Shakra, Brahma, and the Ribhus, desired even by the gods, where there is no anguish caused by women, no envy of dominion, no need for oblations or nectar, no gross body, no change through the kalpas, no old age, death, joy, pain, happiness, suffering, attachment, or hatred; this supreme attainment is hard to reach and unattainable by those driven by desire; the remaining worlds are reached through observances and gifts, and Mudgala may enjoy the heavenly prosperity won by giving.

अनुवाद

The divine messenger said: 'Great seer, your thought is unworthy: having attained the highest heavenly happiness, which ought to be highly prized, you reason like one lacking wisdom. Above lies that world which is called Svar, the upper, eternal path of truth, along which one travels the way of the gods. Those who have not performed austerity, who have not offered great sacrifices, liars, and unbelievers do not go there, Mudgala. There go the righteous souls who have conquered themselves — the peaceful, the self-restrained, the free of envy, men who delight in the dharma of giving, and heroes whose marks are unmarred. Having performed the finest deed, made of tranquility and self-control, they reach the worlds of the righteous, frequented by good men. There are the gods, the Sadhyas, the Vishvadevas, the Maruts together with the great seers, the Yamas, the Dhamas, O descendant of Mudgala, the Gandharvas and Apsarases. Each of these hosts of gods has many separate worlds: radiant, filled with every desire, bright and beautiful. There stands golden Meru, king of mountains, thirty-three thousand yojanas high, and the divine gardens, Mudgala, beginning with holy Nandana, places of delight for men of righteous deeds. There is no hunger there, no thirst, no weariness, no fear of cold or heat, nothing repulsive or unwholesome, no illness whatsoever; pleasant scents are everywhere, pleasant touches everywhere. The sounds there, on every side, are pleasing to ear and mind. There is no grief there and no old age, no toil and no lamentation. Such is that world, sage, arising as the fruit of one's own karma. Men of righteous deeds are born there through their own actions. Those who are born there have bodies of light, formed by karma, O descendant of Mudgala, and not by mother and father. They have no sweat, no foul odor, no excrement or urine; there dust does not soil their garments. Their beautiful garlands, fragrant with divine scent, do not wilt, and they travel on celestial chariots, O brahmin. Those who have won heaven live there in happiness, free from envy, grief, and weariness, without delusion or miserliness. But above such worlds, best of sages, lie the divine worlds of Shakra, endowed with divine qualities. Before Brahma there are radiant and beautiful worlds, to which go the seers purified by their righteous deeds. There are others there, called the Ribhus, gods even to the gods; their worlds are higher still, and the gods themselves offer sacrifice to them. These self-luminous, radiant, supreme worlds grant every desire. They know no anguish caused by women, no envy over dominion of worlds. They do not subsist on oblations, nor do they feed on nectar; their bodies are divine, without gross form. They, the eternal gods of gods, do not seek happiness within happiness, and do not change with the turning of the kalpas. Whence would they have old age or death? They have neither joy nor affection, neither happiness nor suffering; whence, sage, would there be attachment and hatred? This supreme destiny is longed for even by the gods, O descendant of Mudgala; it is a supreme attainment hard to reach, unreachable by those driven by desire. These thirty-three worlds, and the rest of the worlds besides, are reached by the wise through the finest observances or through gifts given according to rule. Here is the prosperity wrought by giving, attained here and bringing happiness. Enjoy it, won by your righteous deeds, shining with the light of austerity. Such is the happiness of heaven, brahmin, such are the various worlds and qualities of heaven. Now learn from me also its flaws.'

भाष्य

The messenger frankly reveals the breadth of heaven's reward: it is vast, radiant, and righteously attained. But Mudgala seeks not merely height, but finality.

संस्करण

572942aadd3a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:28:43 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN