महाभारत 3.253.9-20

देवनागरी

इत्य् एव ते तद् वनम् आविशन्तो; महत्य् अरण्ये मृगयां चरित्वा ॥
बालाम् अपश्यन्त तदा रुदन्तीं; धात्रेयिकां प्रेष्यवधूं प्रियायाः ॥
ताम् इन्द्रसेनस् त्वरितो ऽभिसृत्य; रथाद् अवप्लुत्य ततो ऽभ्यधावत् ॥
प्रोवाच चैनां वचनं नरेन्द्र; धात्रेयिकाम् आर्ततरस् तदानीम् ॥
किं रोदिषि त्वं पतिता धरण्यां; किं ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम् ॥
कच्चिन् न पापैः सुनृशंसकृद्भिः; प्रमाथिता द्रौपदी राजपुत्री ॥
अनिन्द्यरूपा सुविशालनेत्रा; शरीरतुल्या कुरुपुंगवानाम् ॥
यद्य् एव देवी पृथिवीं प्रविष्टा; दिवं प्रपन्नाप्य् अथ वा समुद्रम् ॥
तस्या गमिष्यन्ति पदं हि पार्थास्; तथा हि संतप्यति धर्मराजः ॥
को हीदृशानाम् अरिमर्दनानां; क्लेशक्षमाणाम् अपराजितानाम् ॥
प्राणैः समाम् इष्टतमां जिहीर्षेद्; अनुत्तमं रत्नम् इव प्रमूढः ॥
न बुध्यते नाथवतीम् इहाद्य; बहिश्चरं हृदयं पाण्डवानाम् ॥
कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा; महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिताः शराग्र्याः ॥
मा त्वं शुचस् तां प्रति भीरु विद्धि; यथाद्य कृष्णा पुनर् एष्यतीति ॥
निहत्य सर्वान् द्विषतः समग्रान्; पार्थाः समेष्यन्त्य् अथ याज्ञसेन्या ॥
अथाब्रवीच् चारुमुखं प्रमृज्य; धात्रेयिका सारथिम् इन्द्रसेनम् ॥
जयद्रथेनापहृता प्रमथ्य; पञ्चेन्द्रकल्पान् परिभूय कृष्णा ॥
तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्य् अमूनि; वृक्षाश् च न म्लान्ति तथैव भग्नाः ॥
आवर्तयध्वं ह्य् अनुयात शीघ्रं; न दूरयातैव हि राजपुत्री ॥
संनह्यध्वं सर्व एवेन्द्रकल्पा; महान्ति चारूणि च दंशनानि ॥
गृह्णीत चापानि महाधनानि; शरांश् च शीघ्रं पदवीं व्रजध्वम् ॥
पुरा हि निर्भर्त्सनदण्डमोहिता; प्रमूढचित्ता वदनेन शुष्यता ॥
ददाति कस्मै चिद् अनर्हते तनुं; वराज्यपूर्णाम् इव भस्मनि स्रुचम् ॥
पुरा तुषाग्नाव् इव हूयते हविः; पुरा श्मशाने स्रग् इवापविध्यते ॥
पुरा च सोमो ऽध्वरगो ऽवलिह्यते; शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते ॥
महत्य् अरण्ये मृगयां चरित्वा; पुरा शृगालो नलिनीं विगाहते ॥
मा वः प्रियायाः सुनसं सुलोचनं; चन्द्रप्रभाच्छं वदनं प्रसन्नम् ॥
स्पृश्याच् छुभं कश् चिद् अकृत्यकारी; श्वा वै पुरोडाशम् इवोपयुङ्क्षीत् ॥
एतानि वर्त्मान्य् अनुयात शीघ्रं; मा वः कालः क्षिप्रम् इहात्यगाद् वै ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ity eva te tad vanam āviśanto; mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā ||
bālām apaśyanta tadā rudantīṃ; dhātreyikāṃ preṣyavadhūṃ priyāyāḥ ||
tām indrasenas tvarito 'bhisṛtya; rathād avaplutya tato 'bhyadhāvat ||
provāca caināṃ vacanaṃ narendra; dhātreyikām ārtataras tadānīm ||
kiṃ rodiṣi tvaṃ patitā dharaṇyāṃ; kiṃ te mukhaṃ śuṣyati dīnavarṇam ||
kaccin na pāpaiḥ sunṛśaṃsakṛdbhiḥ; pramāthitā draupadī rājaputrī ||
anindyarūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṃgavānām ||
yady eva devī pṛthivīṃ praviṣṭā; divaṃ prapannāpy atha vā samudram ||
tasyā gamiṣyanti padaṃ hi pārthās; tathā hi saṃtapyati dharmarājaḥ ||
ko hīdṛśānām arimardanānāṃ; kleśakṣamāṇām aparājitānām ||
prāṇaiḥ samām iṣṭatamāṃ jihīrṣed; anuttamaṃ ratnam iva pramūḍhaḥ ||
na budhyate nāthavatīm ihādya; bahiścaraṃ hṛdayaṃ pāṇḍavānām ||
kasyādya kāyaṃ pratibhidya ghorā; mahīṃ pravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ ||
mā tvaṃ śucas tāṃ prati bhīru viddhi; yathādya kṛṣṇā punar eṣyatīti ||
nihatya sarvān dviṣataḥ samagrān; pārthāḥ sameṣyanty atha yājñasenyā ||
athābravīc cārumukhaṃ pramṛjya; dhātreyikā sārathim indrasenam ||
jayadrathenāpahṛtā pramathya; pañcendrakalpān paribhūya kṛṣṇā ||
tiṣṭhanti vartmāni navāny amūni; vṛkṣāś ca na mlānti tathaiva bhagnāḥ ||
āvartayadhvaṃ hy anuyāta śīghraṃ; na dūrayātaiva hi rājaputrī ||
saṃnahyadhvaṃ sarva evendrakalpā; mahānti cārūṇi ca daṃśanāni ||
gṛhṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṃś ca śīghraṃ padavīṃ vrajadhvam ||
purā hi nirbhartsanadaṇḍamohitā; pramūḍhacittā vadanena śuṣyatā ||
dadāti kasmai cid anarhate tanuṃ; varājyapūrṇām iva bhasmani srucam ||
purā tuṣāgnāv iva hūyate haviḥ; purā śmaśāne srag ivāpavidhyate ||
purā ca somo 'dhvarago 'valihyate; śunā yathā viprajane pramohite ||
mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā; purā śṛgālo nalinīṃ vigāhate ||
mā vaḥ priyāyāḥ sunasaṃ sulocanaṃ; candraprabhācchaṃ vadanaṃ prasannam ||
spṛśyāc chubhaṃ kaś cid akṛtyakārī; śvā vai puroḍāśam ivopayuṅkṣīt ||
etāni vartmāny anuyāta śīghraṃ; mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

इत्य् एव ते तद् वनम् आविशन्तो; महत्य् अरण्ये मृगयां चरित्वा ॥ बालाम् अपश्यन्त तदा रुदन्तीं; धात्रेयिकां प्रेष्यवधूं प्रियायाः ॥ ताम् इन्द्रसेनस् त्वरितो ऽभिसृत्य; रथाद् अवप्लुत्य ततो ऽभ्यधावत् ॥ प्रोवाच चैनां वचनं नरेन्द्र; धात्रेयिकाम् आर्ततरस् तदानीम् ॥ किं रोदिषि त्वं पतिता धरण्यां; किं ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम् ॥ कच्चिन् न पापैः सुनृशंसकृद्भिः; प्रमाथिता द्रौपदी राजपुत्री ॥ अनिन्द्यरूपा सुविशालनेत्रा; शरीरतुल्या कुरुपुंगवानाम् ॥ यद्य् एव देवी पृथिवीं प्रविष्टा; दिवं प्रपन्नाप्य् अथ वा समुद्रम् ॥ तस्या गमिष्यन्ति पदं हि पार्थास्; तथा हि संतप्यति धर्मराजः ॥ को हीदृशानाम् अरिमर्दनानां; क्लेशक्षमाणाम् अपराजितानाम् ॥ प्राणैः समाम् इष्टतमां जिहीर्षेद्; अनुत्तमं रत्नम् इव प्रमूढः ॥ न बुध्यते नाथवतीम् इहाद्य; बहिश्चरं हृदयं पाण्डवानाम् ॥ कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा; महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिताः शराग्र्याः ॥ मा त्वं शुचस् तां प्रति भीरु विद्धि; यथाद्य कृष्णा पुनर् एष्यतीति ॥ निहत्य सर्वान् द्विषतः समग्रान्; पार्थाः समेष्यन्त्य् अथ याज्ञसेन्या ॥ अथाब्रवीच् चारुमुखं प्रमृज्य; धात्रेयिका सारथिम् इन्द्रसेनम् ॥ जयद्रथेनापहृता प्रमथ्य; पञ्चेन्द्रकल्पान् परिभूय कृष्णा ॥ तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्य् अमूनि; वृक्षाश् च न म्लान्ति तथैव भग्नाः ॥ आवर्तयध्वं ह्य् अनुयात शीघ्रं; न दूरयातैव हि राजपुत्री ॥ संनह्यध्वं सर्व एवेन्द्रकल्पा; महान्ति चारूणि च दंशनानि ॥ गृह्णीत चापानि महाधनानि; शरांश् च शीघ्रं पदवीं व्रजध्वम् ॥ पुरा हि निर्भर्त्सनदण्डमोहिता; प्रमूढचित्ता वदनेन शुष्यता ॥ ददाति कस्मै चिद् अनर्हते तनुं; वराज्यपूर्णाम् इव भस्मनि स्रुचम् ॥ पुरा तुषाग्नाव् इव हूयते हविः; पुरा श्मशाने स्रग् इवापविध्यते ॥ पुरा च सोमो ऽध्वरगो ऽवलिह्यते; शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते ॥ महत्य् अरण्ये मृगयां चरित्वा; पुरा शृगालो नलिनीं विगाहते ॥ मा वः प्रियायाः सुनसं सुलोचनं; चन्द्रप्रभाच्छं वदनं प्रसन्नम् ॥ स्पृश्याच् छुभं कश् चिद् अकृत्यकारी; श्वा वै पुरोडाशम् इवोपयुङ्क्षीत् ॥ एतानि वर्त्मान्य् अनुयात शीघ्रं; मा वः कालः क्षिप्रम् इहात्यगाद् वै ॥ity eva te tad vanam āviśanto; mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā || bālām apaśyanta tadā rudantīṃ; dhātreyikāṃ preṣyavadhūṃ priyāyāḥ || tām indrasenas tvarito 'bhisṛtya; rathād avaplutya tato 'bhyadhāvat || provāca caināṃ vacanaṃ narendra; dhātreyikām ārtataras tadānīm || kiṃ rodiṣi tvaṃ patitā dharaṇyāṃ; kiṃ te mukhaṃ śuṣyati dīnavarṇam || kaccin na pāpaiḥ sunṛśaṃsakṛdbhiḥ; pramāthitā draupadī rājaputrī || anindyarūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṃgavānām || yady eva devī pṛthivīṃ praviṣṭā; divaṃ prapannāpy atha vā samudram || tasyā gamiṣyanti padaṃ hi pārthās; tathā hi saṃtapyati dharmarājaḥ || ko hīdṛśānām arimardanānāṃ; kleśakṣamāṇām aparājitānām || prāṇaiḥ samām iṣṭatamāṃ jihīrṣed; anuttamaṃ ratnam iva pramūḍhaḥ || na budhyate nāthavatīm ihādya; bahiścaraṃ hṛdayaṃ pāṇḍavānām || kasyādya kāyaṃ pratibhidya ghorā; mahīṃ pravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ || mā tvaṃ śucas tāṃ prati bhīru viddhi; yathādya kṛṣṇā punar eṣyatīti || nihatya sarvān dviṣataḥ samagrān; pārthāḥ sameṣyanty atha yājñasenyā || athābravīc cārumukhaṃ pramṛjya; dhātreyikā sārathim indrasenam || jayadrathenāpahṛtā pramathya; pañcendrakalpān paribhūya kṛṣṇā || tiṣṭhanti vartmāni navāny amūni; vṛkṣāś ca na mlānti tathaiva bhagnāḥ || āvartayadhvaṃ hy anuyāta śīghraṃ; na dūrayātaiva hi rājaputrī || saṃnahyadhvaṃ sarva evendrakalpā; mahānti cārūṇi ca daṃśanāni || gṛhṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṃś ca śīghraṃ padavīṃ vrajadhvam || purā hi nirbhartsanadaṇḍamohitā; pramūḍhacittā vadanena śuṣyatā || dadāti kasmai cid anarhate tanuṃ; varājyapūrṇām iva bhasmani srucam || purā tuṣāgnāv iva hūyate haviḥ; purā śmaśāne srag ivāpavidhyate || purā ca somo 'dhvarago 'valihyate; śunā yathā viprajane pramohite || mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā; purā śṛgālo nalinīṃ vigāhate || mā vaḥ priyāyāḥ sunasaṃ sulocanaṃ; candraprabhācchaṃ vadanaṃ prasannam || spṛśyāc chubhaṃ kaś cid akṛtyakārī; śvā vai puroḍāśam ivopayuṅkṣīt || etāni vartmāny anuyāta śīghraṃ; mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai ||Entering the forest after the hunt, they see the young nurse-maid of Draupadi weeping; Indrasena leaps down from his chariot and asks why she weeps, whether Draupadi has been assaulted by villains; if the goddess has gone into the earth, the sky, or the sea, the Parthas will find her track, and, having slain all their enemies, will return to Yajnaseni; the maid, wiping her face, says that Krishna, equal to five Indras, was carried off by force by Jayadratha, and shows fresh tracks and unwithered broken branches; she urges them to turn back quickly, arm themselves, and follow the trail while the princess is still not far, before she, maddened by threats, falls to one unworthy; she likens this to a sacrificial ladle in ashes, an oblation in a fire of husks, a garland on a cremation ground, soma licked up by a dog, a jackal in a lotus pond, and a dog devouring the sacrificial cake; Yudhishthira checks her harsh words, saying that kings and princes too, intoxicated by power, fall into delusion.

अनुवाद

Entering that forest after their hunt in the great wilderness, they saw the young nurse-maid of their beloved lying on the ground and weeping. Indrasena rushed swiftly to her, leaped down from his chariot, and, greatly troubled, said: 'Why are you weeping, fallen upon the ground? Why has your face grown dry and wretched? Has Princess Draupadi -- flawless in form, wide-eyed, equal to the very body of the Kuru bulls -- been assaulted by wicked and utterly cruel villains? If the goddess has entered the earth, risen to heaven, or gone into the sea, the Parthas will find her track -- so grievously does the Dharmaraja suffer. What madman would wish to carry off one dearer than life itself to such crushers of foes, patient in adversity and unconquered, as though she were a peerless jewel? He does not understand that today she has protectors, that she is the outward heart of the Pandavas. Whose body will the dread, sharp arrowheads pierce today and sink into the earth? Do not grieve for her, timid one: know that Krishna will return this very day. Having slain all their enemies utterly, the Parthas will be reunited with the daughter of Yajnasena.' Then the maid, wiping her lovely face, said to the charioteer Indrasena: 'Krishna was carried off by force by Jayadratha, who scorned the five who are like Indra. Here are fresh tracks on the road, and the broken branches have not yet withered. Turn back, follow quickly; the princess has not gone far. Arm yourselves, all of you like Indra, don your great and splendid armor, take up your mighty bows and arrows, and follow the trail swiftly. Lest she, her mind maddened by threats and her face withered, should first yield her body to one unworthy of her -- like a ladle full of precious offering cast into ashes, like an oblation poured into a fire of husks, like a garland flung upon a cremation ground, like the soma of a sacrifice licked up by a dog while the brahmins are distracted, like a jackal plunging into a lotus pond after a hunt in the great forest. May no evildoer touch your beloved's pure face, fine-nosed and fair-eyed, radiant and serene as the moon, as a dog partakes of the sacrificial cake. Follow these tracks quickly, lest your time here run out.' Yudhishthira said: 'Good woman, be silent, hold your tongue. Do not speak such harsh words in our presence. Kings and princes too, intoxicated by power, fall into delusion.'

भाष्य

Even in his anguish, Yudhishthira keeps speech from breaking down. The pain is great, but dharma begins with mastery over one's words.

संस्करण

08772c4dc740 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:38 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN