महाभारत 3.259.20-40

देवनागरी

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश् छित्त्वा दशाननः ॥
जुहोत्य् अग्नौ दुराधर्षस् तेनातुष्यज् जगत्प्रभुः ॥
ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस् तान् न्यवारयत् ॥
प्रलोभ्य वरदानेन सर्वान् एव पृथक् पृथक् ॥
ब्रह्मोवाच
प्रीतो ऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान् वृणुत पुत्रकाः ॥
यद् यद् इष्टम् ऋते त्व् एकम् अमरत्वं तथास्तु तत् ॥
यद् यद् अग्नौ हुतं सर्वं शिरस् ते महद् ईप्सया ॥
तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम् ॥
वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस् तथा ॥
भविष्यसि रणे ऽरीणां विजेतासि न संशयः ॥
रावण उवाच
गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस् तथा ॥
सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात् पराभवः ॥
ब्रह्मोवाच
य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्यो ऽस्ति भयं तव ॥
ऋते मनुष्याद् भद्रं ते तथा तद् विहितं मया ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तो दशग्रीवस् तुष्टः समभवत् तदा ॥
अवमेने हि दुर्बुद्धिर् मनुष्यान् पुरुषादकः ॥
कुम्भकर्णम् अथोवाच तथैव प्रपितामहः ॥
स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ॥
तथा भविष्यतीत्य् उक्त्वा विभीषणम् उवाच ह ॥
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतो ऽस्मीति पुनः पुनः ॥
विभीषण उवाच
परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर् भवेत् ॥
अशिक्षितं च भगवन् ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ॥
ब्रह्मोवाच
यस्माद् राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन ॥
नाधर्मे रमते बुद्धिर् अमरत्वं ददामि ते ॥
मार्कण्डेय उवाच
राक्षसस् तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवो विशां पते ॥
लङ्कायाश् च्यावयाम् आस युधि जित्वा धनेश्वरम् ॥
हित्वा स भगवांल् लङ्काम् आविशद् गन्धमादनम् ॥
गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ॥
विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः ॥
शशाप तं वैश्रवणो न त्वाम् एतद् वहिष्यति ॥
यस् तु त्वां समरे हन्ता तम् एवैतद् वहिष्यति ॥
अवमन्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वं न भविष्यसि ॥
विभीषणस् तु धर्मात्मा सतां धर्मम् अनुस्मरन् ॥
अन्वगच्छन् महाराज श्रिया परमया युतः ॥
तस्मै स भगवांस् तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः ॥
सेनापत्यं ददौ धीमान् यक्षराक्षससेनयोः ॥
राक्षसाः पुरुषादाश् च पिशाचाश् च महाबलाः ॥
सर्वे समेत्य राजानम् अभ्यषिञ्चद् दशाननम् ॥
दशग्रीवस् तु दैत्यानां देवानां च बलोत्कटः ॥
आक्रम्य रत्नान्य् अहरत् कामरूपी विहंगमः ॥
रावयाम् आस लोकान् यत् तस्माद् रावण उच्यते ॥
दशग्रीवः कामबलो देवानां भयम् आदधत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ ||
juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ ||
tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat ||
pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak ||
brahmovāca
prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ ||
yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat ||
yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā ||
tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam ||
vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā ||
bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ ||
rāvaṇa uvāca
gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā ||
sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ ||
brahmovāca
ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava ||
ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā ||
avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ ||
kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ ||
sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ ||
tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha ||
varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ ||
vibhīṣaṇa uvāca
paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet ||
aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstraṃ pratibhātu me ||
brahmovāca
yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana ||
nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te ||
mārkaṇḍeya uvāca
rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate ||
laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram ||
hitvā sa bhagavāṃl laṅkām āviśad gandhamādanam ||
gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha ||
vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ ||
śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati ||
yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad vahiṣyati ||
avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi ||
vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran ||
anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ ||
tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ ||
senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ ||
rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ ||
sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam ||
daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ ||
ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ ||
rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate ||
daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश् छित्त्वा दशाननः ॥ जुहोत्य् अग्नौ दुराधर्षस् तेनातुष्यज् जगत्प्रभुः ॥ ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस् तान् न्यवारयत् ॥ प्रलोभ्य वरदानेन सर्वान् एव पृथक् पृथक् ॥ ब्रह्मोवाच प्रीतो ऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान् वृणुत पुत्रकाः ॥ यद् यद् इष्टम् ऋते त्व् एकम् अमरत्वं तथास्तु तत् ॥ यद् यद् अग्नौ हुतं सर्वं शिरस् ते महद् ईप्सया ॥ तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम् ॥ वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस् तथा ॥ भविष्यसि रणे ऽरीणां विजेतासि न संशयः ॥ रावण उवाच गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस् तथा ॥ सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात् पराभवः ॥ ब्रह्मोवाच य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्यो ऽस्ति भयं तव ॥ ऋते मनुष्याद् भद्रं ते तथा तद् विहितं मया ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्तो दशग्रीवस् तुष्टः समभवत् तदा ॥ अवमेने हि दुर्बुद्धिर् मनुष्यान् पुरुषादकः ॥ कुम्भकर्णम् अथोवाच तथैव प्रपितामहः ॥ स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ॥ तथा भविष्यतीत्य् उक्त्वा विभीषणम् उवाच ह ॥ वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतो ऽस्मीति पुनः पुनः ॥ विभीषण उवाच परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर् भवेत् ॥ अशिक्षितं च भगवन् ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ॥ ब्रह्मोवाच यस्माद् राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन ॥ नाधर्मे रमते बुद्धिर् अमरत्वं ददामि ते ॥ मार्कण्डेय उवाच राक्षसस् तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवो विशां पते ॥ लङ्कायाश् च्यावयाम् आस युधि जित्वा धनेश्वरम् ॥ हित्वा स भगवांल् लङ्काम् आविशद् गन्धमादनम् ॥ गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ॥ विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः ॥ शशाप तं वैश्रवणो न त्वाम् एतद् वहिष्यति ॥ यस् तु त्वां समरे हन्ता तम् एवैतद् वहिष्यति ॥ अवमन्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वं न भविष्यसि ॥ विभीषणस् तु धर्मात्मा सतां धर्मम् अनुस्मरन् ॥ अन्वगच्छन् महाराज श्रिया परमया युतः ॥ तस्मै स भगवांस् तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः ॥ सेनापत्यं ददौ धीमान् यक्षराक्षससेनयोः ॥ राक्षसाः पुरुषादाश् च पिशाचाश् च महाबलाः ॥ सर्वे समेत्य राजानम् अभ्यषिञ्चद् दशाननम् ॥ दशग्रीवस् तु दैत्यानां देवानां च बलोत्कटः ॥ आक्रम्य रत्नान्य् अहरत् कामरूपी विहंगमः ॥ रावयाम् आस लोकान् यत् तस्माद् रावण उच्यते ॥ दशग्रीवः कामबलो देवानां भयम् आदधत् ॥pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ || juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ || tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat || pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak || brahmovāca prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ || yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat || yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā || tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam || vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā || bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ || rāvaṇa uvāca gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā || sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ || brahmovāca ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava || ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā || mārkaṇḍeya uvāca evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā || avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ || kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ || sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ || tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha || varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ || vibhīṣaṇa uvāca paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet || aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstraṃ pratibhātu me || brahmovāca yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana || nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te || mārkaṇḍeya uvāca rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate || laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram || hitvā sa bhagavāṃl laṅkām āviśad gandhamādanam || gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha || vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ || śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati || yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad vahiṣyati || avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi || vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran || anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ || tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ || senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ || rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ || sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam || daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ || ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ || rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate || daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat ||When the thousand years come to an end, Daśānana cuts off his head and offers it into the fire, thereby satisfying the lord of the world; Brahmā comes, stops their tapas, and offers boons, except immortality; he promises that the heads offered into the fire will return to Daśagrīva's body, that he will be able to take on desired forms, that there will be no deformity, and that he will defeat his enemies; Rāvaṇa asks never to know defeat at the hands of gandharvas, gods, asuras, yakṣas, rākṣasas, serpents, kinnaras, and bhūtas; Brahmā grants protection from all those named, except from man, but the evil man-eater despises men and rejoices; Kumbhakarṇa, darkened by tamas, asks for great sleep; Vibhīṣaṇa asks that even in the direst calamity his mind not incline toward adharma and that the unlearned brahmāstra appear to him; Brahmā, seeing that one born in the womb of the rākṣasas does not delight in adharma, grants him immortality; Daśagrīva, having received his boon, defeats Dhaneśvara and deprives him of Laṅkā, and Kubera departs for Gandhamādana; Rāvaṇa seizes the Puṣpaka, and Vaiśravaṇa curses that it will not carry Rāvaṇa but will carry the one who kills him; Vibhīṣaṇa, remembering the dharma of the righteous, follows Kubera, and the pleased brother gives him command of the armies of the yakṣas and rākṣasas; the rākṣasas, man-eaters, and piśācas assemble and anoint Daśānana king; Daśagrīva, formidable to the daityas and gods, takes on desired forms, flies, seizes treasures, and is called Rāvaṇa because he made the worlds wail, striking fear into the gods.

अनुवाद

When a thousand years had passed, the unassailable Daśānana cut off his head and offered it into the fire; by this the lord of the world was satisfied. Then Brahmā himself came and stopped their tapas, tempting each one separately with the offer of boons. Brahmā said: 'I am pleased with you. Stop, sons, and choose your boons. Whatever you desire, except immortality alone, so let it be. All the heads which you have offered into the fire in pursuit of your great goal will return again to your body, as you desire. There will be no deformity in your body; you will be able to take on any form you wish, and in battle you will without doubt be a conqueror of enemies.' Rāvaṇa said: 'Let me suffer no defeat at the hands of gandharvas, gods, asuras, yakṣas, rākṣasas, serpents, kinnaras, or bhūtas.' Brahmā said: 'From all those named, you have nothing to fear. Except from man — such is the good I grant you; so it has been ordained by me.' Hearing this, Daśagrīva, the evil-minded eater of men, was pleased, for he despised human beings. Then the great-grandfather spoke likewise to Kumbhakarṇa; he, his consciousness seized by tamas, chose great sleep. Having said 'So be it,' Brahmā spoke to Vibhīṣaṇa: 'Son, choose a boon; I am pleased' — again and again. Vibhīṣaṇa said: 'Even fallen into the direst calamity, let my mind never incline toward adharma. And, blessed one, let the brahmāstra, in which I am untrained, appear to me of itself.' Brahmā said: 'Since you, scourge of foes, though born in the womb of the rākṣasas, take no delight in adharma, I grant you immortality.' Having received his boon, the rākṣasa Daśagrīva, O lord of men, defeated Dhaneśvara in battle and deprived him of Laṅkā. The blessed one left Laṅkā and went to Gandhamādana, accompanied by gandharvas, yakṣas, rākṣasas, and kimpuruṣas. Rāvaṇa attacked and seized his Puṣpaka. Vaiśravaṇa cursed him: 'It will not carry you. It will carry the one who kills you. You have scorned me, your elder, and soon you will be no more.' Vibhīṣaṇa, righteous of soul, remembering the dharma of the virtuous, followed after him, great king, endowed with supreme splendor. The pleased brother, wise Dhaneśvara, gave him command of the armies of the yakṣas and rākṣasas. The rākṣasas, the man-eaters, and the mighty piśācas, all assembling together, anointed Daśānana king. Daśagrīva, formidable to the daityas and gods, taking on desired forms and flying through the air, seized treasures. Because he made the worlds wail, he is called Rāvaṇa; Daśagrīva, mighty through desire, struck fear into the gods.

भाष्य

Rāvaṇa's central error is his contempt for man. It is precisely the loophole he leaves open that becomes the path for Rāma's descent and the restoration of order.

संस्करण

238ee6e89a46 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:38 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN