महाभारत 3.261.30-43

देवनागरी

रामं तु गतम् आज्ञाय राजानं च तथागतम् ॥
आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥
गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ ॥
गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम् ॥
ताम् उवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् ॥
पतिं हत्वा कुलं चेदम् उत्साद्य धनलुब्धया ॥
अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने ॥
सकामा भव मे मातर् इत्य् उक्त्वा प्ररुरोद ह ॥
स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ ॥
अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः ॥
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः ॥
अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥
वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश् चान्यैः सहस्रशः ॥
पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया ॥
ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् ॥
तापसानाम् अलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम् ॥
विसर्जितः स रामेण पितुर् वचनकारिणा ॥
नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके ॥
रामस् तु पुनर् आशङ्क्य पौरजानपदागमम् ॥
प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥
सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यम् आश्रितः ॥
नदीं गोदावरीं रम्याम् आश्रित्य न्यवसत् तदा ॥
वसतस् तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् ॥
खरेणासीन् महद् वैरं जनस्थाननिवासिना ॥
रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः ॥
चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम् ॥
दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ ॥
चक्रे क्षेमं पुनर् धीमान् धर्मारण्यं स राघवः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam ||
ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt ||
gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau ||
gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam ||
tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam ||
patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā ||
ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane ||
sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha ||
sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau ||
anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ ||
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ ||
agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau ||
vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ ||
paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā ||
dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam ||
tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam ||
visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā ||
nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke ||
rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam ||
praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati ||
satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā ||
vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam ||
khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā ||
rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ ||
caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām ||
dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau ||
cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

रामं तु गतम् आज्ञाय राजानं च तथागतम् ॥ आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥ गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ ॥ गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम् ॥ ताम् उवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् ॥ पतिं हत्वा कुलं चेदम् उत्साद्य धनलुब्धया ॥ अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने ॥ सकामा भव मे मातर् इत्य् उक्त्वा प्ररुरोद ह ॥ स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ ॥ अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः ॥ कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः ॥ अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश् चान्यैः सहस्रशः ॥ पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया ॥ ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् ॥ तापसानाम् अलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम् ॥ विसर्जितः स रामेण पितुर् वचनकारिणा ॥ नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके ॥ रामस् तु पुनर् आशङ्क्य पौरजानपदागमम् ॥ प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥ सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यम् आश्रितः ॥ नदीं गोदावरीं रम्याम् आश्रित्य न्यवसत् तदा ॥ वसतस् तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् ॥ खरेणासीन् महद् वैरं जनस्थाननिवासिना ॥ रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः ॥ चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम् ॥ दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ ॥ चक्रे क्षेमं पुनर् धीमान् धर्मारण्यं स राघवः ॥rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam || ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt || gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau || gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam || tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam || patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā || ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane || sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha || sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau || anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ || kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ || agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau || vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ || paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā || dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam || tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam || visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā || nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke || rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam || praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati || satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ || nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā || vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam || khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā || rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ || caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām || dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau || cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ ||After Bharata's departure, Rama, with Lakshmana, bow, arrows, sword, and Sita, goes deeper into Dandaka and lives by the Godavari; there the terrible Shurpanakha sees Rama, approaches him, frightens Sita, and desires him; Rama, smiling, directs her to Lakshmana; Lakshmana, in response to her threat against Sita, cuts off her nose and ears; the mutilated Shurpanakha calls Khara and Dushana with an army of rakshasas; Rama slays fourteen thousand rakshasas, Khara and Dushana, and Shurpanakha, beaten and humiliated, goes to Ravana.

अनुवाद

When Bharata had gone, Rama, together with Lakshmana and Sita, armed with bow, arrows, and sword, went deeper into Dandaka and settled by the Godavari. There the fierce Shurpanakha saw Rama, approached him, frightened Sita, and burned with desire. Rama, smiling, directed her to Lakshmana. When she threatened Sita, Lakshmana cut off her nose and ears. The mutilated Shurpanakha summoned Khara and Dushana with an army of rakshasas. Rama slew fourteen thousand rakshasas, along with Khara and Dushana, and Shurpanakha, humiliated and full of rage, went to Ravana.

भाष्य

The violence of the rakshasas begins with a desire that recognizes no bounds. Rama protects Sita and the forest ascetics, and so his battle bears the form of royal dharma even far from the throne.

संस्करण

7fc690265de0 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN