महाभारत 3.275.50-69

देवनागरी

ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह ॥
सुग्रीवप्रमुखैश् चैव सहितः सर्ववानरैः ॥
विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ॥
संततार पुनस् तेन सेतुना मकरालयम् ॥
पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता ॥
कामगेन यथा मुख्यैर् अमात्यैः संवृतो वशी ॥
ततस् तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः ॥
तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः ॥
अथैनान् राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ॥
विसर्जयाम् आस तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः ॥
गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च ॥
सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनर् आगमत् ॥
विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस् तदा ॥
पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन् वनम् ॥
किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः ॥
अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत् ॥
ततस् तैर् एव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ॥
यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥
अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस् ततः ॥
भरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत् तदा ॥
लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य च ॥
वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्रामम् उपागमत् ॥
स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ॥
अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनम् आसने ॥
समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ॥
राघवः सहसौमित्रिर् मुमुदे भरतर्षभ ॥
तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा ॥
वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ॥
तस्मै तद् भरतो राज्यम् आगतायाभिसत्कृतम् ॥
न्यासं निर्यातयाम् आस युक्तः परमया मुदा ॥
ततस् तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रे ऽभिमते ऽहनि ॥
वसिष्ठो वामदेवश् च सहिताव् अभ्यषिञ्चताम् ॥
सो ऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् ॥
विभीषणं च पौलस्त्यम् अन्वजानाद् गृहान् प्रति ॥
अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ ॥
समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥
पुष्पकं च विमानं तत् पूजयित्वा स राघवः ॥
प्रादाद् वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥
ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीम् अनु ॥
दशाश्वमेधान् आजह्रे जारूथ्यान् स निरर्गलान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha ||
sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ ||
vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ ||
saṃtatāra punas tena setunā makarālayam ||
puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā ||
kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī ||
tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ ||
tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ ||
athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca ||
visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ ||
gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca ||
sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat ||
vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā ||
puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam ||
kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ ||
aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat ||
tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha ||
yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati ||
ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ ||
bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā ||
lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca ||
vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat ||
sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam ||
agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane ||
sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān ||
rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha ||
tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā ||
vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ ||
tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam ||
nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā ||
tatas taṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani ||
vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām ||
so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam ||
vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati ||
abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau ||
samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha ||
puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ ||
prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ ||
tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu ||
daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह ॥ सुग्रीवप्रमुखैश् चैव सहितः सर्ववानरैः ॥ विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ॥ संततार पुनस् तेन सेतुना मकरालयम् ॥ पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता ॥ कामगेन यथा मुख्यैर् अमात्यैः संवृतो वशी ॥ ततस् तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः ॥ तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः ॥ अथैनान् राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ॥ विसर्जयाम् आस तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः ॥ गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च ॥ सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनर् आगमत् ॥ विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस् तदा ॥ पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन् वनम् ॥ किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः ॥ अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत् ॥ ततस् तैर् एव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ॥ यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥ अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस् ततः ॥ भरताय हनूमन्तं दूतं प्रस्थापयत् तदा ॥ लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य च ॥ वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्रामम् उपागमत् ॥ स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ॥ अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनम् आसने ॥ समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ॥ राघवः सहसौमित्रिर् मुमुदे भरतर्षभ ॥ तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा ॥ वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ॥ तस्मै तद् भरतो राज्यम् आगतायाभिसत्कृतम् ॥ न्यासं निर्यातयाम् आस युक्तः परमया मुदा ॥ ततस् तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रे ऽभिमते ऽहनि ॥ वसिष्ठो वामदेवश् च सहिताव् अभ्यषिञ्चताम् ॥ सो ऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् ॥ विभीषणं च पौलस्त्यम् अन्वजानाद् गृहान् प्रति ॥ अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ ॥ समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥ पुष्पकं च विमानं तत् पूजयित्वा स राघवः ॥ प्रादाद् वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥ ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीम् अनु ॥ दशाश्वमेधान् आजह्रे जारूथ्यान् स निरर्गलान् ॥tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha || sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ || vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ || saṃtatāra punas tena setunā makarālayam || puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā || kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī || tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ || tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ || athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca || visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ || gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca || sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat || vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā || puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam || kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ || aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat || tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha || yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati || ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ || bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā || lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca || vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat || sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam || agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane || sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān || rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha || tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā || vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ || tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam || nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā || tatas taṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani || vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām || so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam || vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati || abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau || samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha || puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ || prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ || tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu || daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān ||Rama, with Sita before him, together with Lakshmana, Sugriva, the vanaras, and Vibhishana, arranges for the protection of Lanka and crosses the ocean once more by the bridge; on the shining flying chariot Pushpaka, which travels at will, he returns, showing Vaidehi the forest, halts at the shore of the sea where he had once lain, and dwells there with all the vanaras; then he gathers them, honors them, satisfies them with gifts, and dismisses them; together with Sugriva he comes to Kishkindha, anoints Angada as heir apparent, and by the same road he had come sets out for his own city; reaching Ayodhya, he sends Hanuman to Bharata, then comes to Nandigrama and sees Bharata, smeared with dirt and clad in bark, seated before the sandals; Rama rejoices at meeting Bharata and Shatrughna, and they rejoice at him and at Sita; Bharata returns to him the kingdom held in trust; Vasishtha and Vamadeva anoint Rama on an auspicious day; Rama sends Sugriva with his friends and Vibhishana home, having honored them with jewels, returns Pushpaka to Vaishravana, and on the Gomati performs ten unobstructed ashvamedha sacrifices.

अनुवाद

Rama, with Sita before him, together with Lakshmana, Sugriva, all the vanaras, and Vibhishana, set the defense of Lanka in order and crossed the ocean once more by the bridge. On the shining flying chariot Pushpaka, moving at will, he journeyed back, showing Vaidehi the forest. At the shore of the sea, where he had once lain, he halted and dwelt there with all the vanaras. Then he gathered them, honored them, satisfied them with gifts, and dismissed them. Together with Sugriva he came to Kishkindha, anointed Angada as heir apparent, and set out by the same road toward his own city. Having reached Ayodhya, he sent Hanuman to Bharata, and then came to Nandigrama and saw Bharata, smeared with dirt and clad in bark, seated before the sandals. Rama rejoiced at meeting Bharata and Shatrughna, and they rejoiced at him and at Sita. Bharata returned to him the kingdom, held in trust. Vasishtha and Vamadeva anointed Rama on an auspicious day. Rama sent Sugriva with his friends and Vibhishana home, having honored them with jewels, returned Pushpaka to Vaishravana, and on the Gomati performed ten unobstructed ashvamedha sacrifices.

भाष्य

Rama's return completes the circle: the sandals give way to the king himself, his allies receive honor, and power is once more joined to dharma.

संस्करण

c53feb0dbad4 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN