महाभारत 3.281.1-18

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
अथ भार्यासहायः स फलान्य् आदाय वीर्यवान् ॥
कठिनं पूरयाम् आस ततः काष्ठान्य् अपाटयत् ॥
तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत ॥
व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ॥
सो ऽभिगम्य प्रियां भार्याम् उवाच श्रमपीडितः ॥
व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ॥
अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च ॥
अस्वस्थम् इव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ॥
शूलैर् इव शिरो विद्धम् इदं संलक्षयाम्य् अहम् ॥
तत् स्वप्तुम् इच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिर् अस्ति मे ॥
समासाद्याथ सावित्री भर्तारम् उपगूह्य च ॥
उत्सङ्गे ऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले ॥
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी ॥
तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ॥
मुहूर्ताद् इव चापश्यत् पुरुषं पीतवाससम् ॥
बद्धमौलिं वपुष्मन्तम् आदित्यसमतेजसम् ॥
श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् ॥
स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तम् एव च ॥
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर् न्यस्य शनैः शिरः ॥
कृताञ्जलिर् उवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता ॥
दैवतं त्वाभिजानामि वपुर् एतद् ध्य् अमानुषम् ॥
कामया ब्रूहि मे देव कस् त्वं किं च चिकीर्षसि ॥
यम उवाच
पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विता ॥
अतस् त्वाम् अभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥
अयं ते सत्यवान् भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः ॥
नेष्याम्य् एनम् अहं बद्ध्वा विद्ध्य् एतन् मे चिकीर्षितम् ॥
मार्कण्डेय उवाच
इत्य् उक्त्वा पितृराजस् तां भगवान् स्वं चिकीर्षितम् ॥
यथावत् सर्वम् आख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ॥
अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागरः ॥
नार्हो मत्पुरुषैर् नेतुम् अतो ऽस्मि स्वयम् आगतः ॥
ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशं गतम् ॥
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥
ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् ॥
निर्विचेष्टं शरीरं तद् बभूवाप्रियदर्शनम् ॥
यमस् तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः ॥
सावित्री चापि दुःखार्ता यमम् एवान्वगच्छत ॥
नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān ||
kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat ||
tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata ||
vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā ||
so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ ||
vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā ||
aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca ||
asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi ||
śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham ||
tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me ||
samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca ||
utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale ||
tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī ||
taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha ||
muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam ||
baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam ||
śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham ||
sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca ||
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ ||
kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā ||
daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam ||
kāmayā brūhi me deva kas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi ||
yama uvāca
pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā ||
atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam ||
ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ ||
neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam ||
mārkaṇḍeya uvāca
ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam ||
yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame ||
ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ ||
nārho matpuruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ ||
tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam ||
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt ||
tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham ||
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam ||
yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ ||
sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata ||
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच अथ भार्यासहायः स फलान्य् आदाय वीर्यवान् ॥ कठिनं पूरयाम् आस ततः काष्ठान्य् अपाटयत् ॥ तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत ॥ व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ॥ सो ऽभिगम्य प्रियां भार्याम् उवाच श्रमपीडितः ॥ व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ॥ अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च ॥ अस्वस्थम् इव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ॥ शूलैर् इव शिरो विद्धम् इदं संलक्षयाम्य् अहम् ॥ तत् स्वप्तुम् इच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिर् अस्ति मे ॥ समासाद्याथ सावित्री भर्तारम् उपगूह्य च ॥ उत्सङ्गे ऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले ॥ ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी ॥ तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ॥ मुहूर्ताद् इव चापश्यत् पुरुषं पीतवाससम् ॥ बद्धमौलिं वपुष्मन्तम् आदित्यसमतेजसम् ॥ श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् ॥ स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तम् एव च ॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर् न्यस्य शनैः शिरः ॥ कृताञ्जलिर् उवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता ॥ दैवतं त्वाभिजानामि वपुर् एतद् ध्य् अमानुषम् ॥ कामया ब्रूहि मे देव कस् त्वं किं च चिकीर्षसि ॥ यम उवाच पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विता ॥ अतस् त्वाम् अभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥ अयं ते सत्यवान् भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः ॥ नेष्याम्य् एनम् अहं बद्ध्वा विद्ध्य् एतन् मे चिकीर्षितम् ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्य् उक्त्वा पितृराजस् तां भगवान् स्वं चिकीर्षितम् ॥ यथावत् सर्वम् आख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ॥ अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागरः ॥ नार्हो मत्पुरुषैर् नेतुम् अतो ऽस्मि स्वयम् आगतः ॥ ततः सत्यवतः कायात् पाशबद्धं वशं गतम् ॥ अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ॥ ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् ॥ निर्विचेष्टं शरीरं तद् बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ यमस् तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः ॥ सावित्री चापि दुःखार्ता यमम् एवान्वगच्छत ॥ नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ॥mārkaṇḍeya uvāca atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān || kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat || tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata || vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā || so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ || vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā || aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca || asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi || śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham || tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me || samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca || utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale || tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī || taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha || muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam || baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam || śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham || sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca || taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ || kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā || daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam || kāmayā brūhi me deva kas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi || yama uvāca pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā || atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam || ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ || neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam || mārkaṇḍeya uvāca ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam || yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame || ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ || nārho matpuruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ || tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam || aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt || tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham || nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam || yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ || sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata || niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||Satyavan and his wife gather fruit, fill the basket, and cut wood; from the labor sweat breaks out on him, pain begins in his head, limbs, and heart, and he asks Savitri to let him sleep; Savitri embraces her husband, lays his head on her lap, and, remembering Narada's word, counts off the moment, the hour, and the day; soon she sees beside Satyavan a fearsome, radiant man in yellow garments, with a band on his head, red eyes, and a noose in his hand; she carefully sets down her husband's head, rises with joined palms, and asks who this superhuman god is; Yama says he speaks to her because she is a pativrata endowed with tapas: Satyavan, her husband, has exhausted his span of life, and he has come himself to take him, for such a righteous and beautiful ocean of virtues should not be taken by ordinary servants; Yama draws out of Satyavan's body a man bound by a noose the size of a thumb, the body becomes breathless and lifeless, and Yama goes south; Savitri, perfected by her vow, grieving yet great and faithful to her husband, follows him.

अनुवाद

Satyavan, together with his wife, gathered fruits, filled the basket, and began to cut wood. From the labor sweat broke out on him; his head ached, and his heart and body grew faint. He said to Savitri: "My head feels pierced as if by spears; I want to sleep - I have no strength to stand." Savitri embraced her husband, laid his head on her lap, and sat down on the ground. Remembering Narada's word, she counted the moment, the hour, and the day. Soon she saw beside Satyavan a fearsome, radiant man in yellow garments, with a band on his head, red eyes, and a noose in his hand. Gently setting down her husband's head, she rose with joined palms and asked: "I recognize in you a deity; your form is not of this world. Tell me, who are you and what do you intend to do?" Yama answered: "You are a pativrata, Savitri, and endowed with tapas; that is why I speak to you. Your husband Satyavan, the king's son, has exhausted his span of life. I will bind him and lead him away. He is righteous, handsome, and an ocean of virtues; it is not fitting for my servants to lead him, so I have come myself." Yama drew out of Satyavan's body a man bound by a noose, the size of a thumb. The body became breathless, lifeless, and devoid of radiance. Yama, having bound the soul, went south, and Savitri, perfect in her vow, grieving yet great and devoted to her husband, followed him.

भाष्य

Savitri meets death without hysteria: she rises, recognizes Yama, and speaks with him according to dharma. Her devotion is not passive; she goes wherever her husband is led.

संस्करण

7930554014ad · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:33:40 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN