महाभारत 3.282.36-44

देवनागरी

सावित्र्य् उवाच
एवम् एतद् यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः ॥
न च किं चिद् रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यम् अत्र यत् ॥
मृत्युर् मे भर्तुर् आख्यातो नारदेन महात्मना ॥
स चाद्य दिवसः प्राप्तस् ततो नैनं जहाम्य् अहम् ॥
सुप्तं चैनं यमः साक्षाद् उपागच्छत् सकिंकरः ॥
स एनम् अनयद् बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम् ॥
अस्तौषं तम् अहं देवं सत्येन वचसा विभुम् ॥
पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान् मम ॥
चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे ॥
लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणाम् आत्मनः शतम् ॥
चतुर्वर्षशतायुर् मे भर्ता लब्धश् च सत्यवान् ॥
भर्तुर् हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं स्थिरं व्रतम् ॥
एतत् सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः ॥
यथा वृत्तं सुखोदर्कम् इदं दुःखं महन् मम ॥
ऋषय ऊचुः
निमज्जमानं व्यसनैर् अभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये ह्रदे ॥
त्वया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ॥
मार्कण्डेय उवाच
तथा प्रशस्य ह्य् अभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं ताम् ऋषयः समागताः ॥
नरेन्द्रम् आमन्त्र्य सपुत्रम् अञ्जसा; शिवेन जग्मुर् मुदिताः स्वम् आलयम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sāvitry uvāca
evam etad yathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ ||
na ca kiṃ cid rahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyam atra yat ||
mṛtyur me bhartur ākhyāto nāradena mahātmanā ||
sa cādya divasaḥ prāptas tato nainaṃ jahāmy aham ||
suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣād upāgacchat sakiṃkaraḥ ||
sa enam anayad baddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām ||
astauṣaṃ tam ahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum ||
pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tān mama ||
cakṣuṣī ca svarājyaṃ ca dvau varau śvaśurasya me ||
labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇām ātmanaḥ śatam ||
caturvarṣaśatāyur me bhartā labdhaś ca satyavān ||
bhartur hi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sthiraṃ vratam ||
etat satyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥ ||
yathā vṛttaṃ sukhodarkam idaṃ duḥkhaṃ mahan mama ||
ṛṣaya ūcuḥ
nimajjamānaṃ vyasanair abhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamomaye hrade ||
tvayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā ||
mārkaṇḍeya uvāca
tathā praśasya hy abhipūjya caiva te; varastriyaṃ tām ṛṣayaḥ samāgatāḥ ||
narendram āmantrya saputram añjasā; śivena jagmur muditāḥ svam ālayam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

सावित्र्य् उवाच एवम् एतद् यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः ॥ न च किं चिद् रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यम् अत्र यत् ॥ मृत्युर् मे भर्तुर् आख्यातो नारदेन महात्मना ॥ स चाद्य दिवसः प्राप्तस् ततो नैनं जहाम्य् अहम् ॥ सुप्तं चैनं यमः साक्षाद् उपागच्छत् सकिंकरः ॥ स एनम् अनयद् बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम् ॥ अस्तौषं तम् अहं देवं सत्येन वचसा विभुम् ॥ पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान् मम ॥ चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे ॥ लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणाम् आत्मनः शतम् ॥ चतुर्वर्षशतायुर् मे भर्ता लब्धश् च सत्यवान् ॥ भर्तुर् हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं स्थिरं व्रतम् ॥ एतत् सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः ॥ यथा वृत्तं सुखोदर्कम् इदं दुःखं महन् मम ॥ ऋषय ऊचुः निमज्जमानं व्यसनैर् अभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये ह्रदे ॥ त्वया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ॥ मार्कण्डेय उवाच तथा प्रशस्य ह्य् अभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं ताम् ऋषयः समागताः ॥ नरेन्द्रम् आमन्त्र्य सपुत्रम् अञ्जसा; शिवेन जग्मुर् मुदिताः स्वम् आलयम् ॥sāvitry uvāca evam etad yathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ || na ca kiṃ cid rahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyam atra yat || mṛtyur me bhartur ākhyāto nāradena mahātmanā || sa cādya divasaḥ prāptas tato nainaṃ jahāmy aham || suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣād upāgacchat sakiṃkaraḥ || sa enam anayad baddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām || astauṣaṃ tam ahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum || pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tān mama || cakṣuṣī ca svarājyaṃ ca dvau varau śvaśurasya me || labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇām ātmanaḥ śatam || caturvarṣaśatāyur me bhartā labdhaś ca satyavān || bhartur hi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sthiraṃ vratam || etat satyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥ || yathā vṛttaṃ sukhodarkam idaṃ duḥkhaṃ mahan mama || ṛṣaya ūcuḥ nimajjamānaṃ vyasanair abhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamomaye hrade || tvayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā || mārkaṇḍeya uvāca tathā praśasya hy abhipūjya caiva te; varastriyaṃ tām ṛṣayaḥ samāgatāḥ || narendram āmantrya saputram añjasā; śivena jagmur muditāḥ svam ālayam ||Savitri says that all is just as the rishis think, and she has no secret; Narada foretold her husband's death, and today that day has come, so she did not leave Satyavan; to her sleeping husband came Yama himself with his attendants, who bound him and led him south, to where the ancestors dwell; Savitri praised the lord with truthful speech, and he granted her five boons: sight and kingdom for her father-in-law, a hundred sons for her father, a hundred sons of her own, and four hundred years of life for Satyavan; for the sake of her husband's life she kept a firm vow; she has told in full the true cause of her great sorrow, which ended in happiness; the rishis say that Savitri, virtuous and upholding dharma, has rescued the royal line as it sank in a dark lake of misfortunes; having praised and honored the noble woman, the rishis joyfully take leave of the king and his son and go home with blessings.

अनुवाद

Savitri said: 'All is just as you think; I have no secret. Narada foretold my husband's death, and today that day has come. Therefore I did not leave him. To Satyavan, as he slept, Yama himself came with his attendants, bound him, and led him toward the south, where the ancestors dwell. I praised the lord with truthful speech, and he granted me five boons. Two boons for my father-in-law -- sight and his kingdom; for my father -- a hundred sons; for myself -- a hundred sons; and Satyavan, my husband, received four hundred years of life. For the sake of my husband's life I kept a firm vow. This is the true cause of my great sorrow, which ended in happiness.' The rishis said: 'Virtuous one, upholding dharma, you have rescued the royal line as it sank in a dark lake of misfortunes.' Having praised and honored this finest of women, the assembled rishis joyfully took leave of the king and his son and went home with blessings.

भाष्य

Savitri's feat is called the salvation of the family line. Fidelity here is not a private feeling but a force that lifts parents, husband, future children, and kingdom out of misfortune.

संस्करण

be36e4bd0530 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:33:40 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN