महाभारत 3.299.8-20

देवनागरी

तम् अथाश्वासयन् सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह ॥
अथ धौम्यो ऽब्रवीद् वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा ॥
राजन् विद्वान् भवान् दान्तः सत्यसंधो जितेन्द्रियः ॥
नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति नराः कस्यां चिद् आपदि ॥
देवैर् अप्य् आपदः प्राप्ताश् छन्नैश् च बहुशस् तथा ॥
तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः ॥
इन्द्रेण निषधान् प्राप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा ॥
छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे ॥
विष्णुनाश्वशिरः प्राप्य तथादित्यां निवत्स्यता ॥
गर्भे वधार्थं दैत्यानाम् अज्ञातेनोषितं चिरम् ॥
प्राप्य वामनरूपेण प्रच्छन्नं ब्रह्मरूपिणा ॥
बलेर् यथा हृतं राज्यं विक्रमैस् तच् च ते श्रुतम् ॥
और्वेण वसता छन्नम् ऊरौ ब्रह्मर्षिणा तदा ॥
यत्कृतं तात लोकेषु तच् च सर्वं श्रुतं त्वया ॥
प्रच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्रनिग्रहे ॥
वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच् च ते श्रुतम् ॥
हुताशनेन यच् चापः प्रविश्य छन्नम् आसता ॥
विबुधानां कृतं कर्म तच् च सर्वं श्रुतं त्वया ॥
एवं विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा ॥
निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता भुवि सर्वशः ॥
विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य वै ॥
दशग्रीवो हतश् छन्नं संयुगे भीमकर्मणा ॥
एवम् एते महात्मानः प्रच्छन्नास् तत्र तत्र ह ॥
अजयञ् शात्रवान् युद्धे तथा त्वम् अपि जेष्यसि ॥
तथा धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः संपरितोषितः ॥
शास्त्रबुद्ध्या स्वबुद्ध्या च न चचाल युधिष्ठिरः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tam athāśvāsayan sarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha ||
atha dhaumyo 'bravīd vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā ||
rājan vidvān bhavān dāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ ||
naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃ cid āpadi ||
devair apy āpadaḥ prāptāś channaiś ca bahuśas tathā ||
tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ ||
indreṇa niṣadhān prāpya giriprasthāśrame tadā ||
channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe ||
viṣṇunāśvaśiraḥ prāpya tathādityāṃ nivatsyatā ||
garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram ||
prāpya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmarūpiṇā ||
baler yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramais tac ca te śrutam ||
aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā ||
yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā ||
pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe ||
vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tac ca te śrutam ||
hutāśanena yac cāpaḥ praviśya channam āsatā ||
vibudhānāṃ kṛtaṃ karma tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā ||
evaṃ vivasvatā tāta channenottamatejasā ||
nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā bhuvi sarvaśaḥ ||
viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya vai ||
daśagrīvo hataś channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā ||
evam ete mahātmānaḥ pracchannās tatra tatra ha ||
ajayañ śātravān yuddhe tathā tvam api jeṣyasi ||
tathā dhaumyena dharmajño vākyaiḥ saṃparitoṣitaḥ ||
śāstrabuddhyā svabuddhyā ca na cacāla yudhiṣṭhiraḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तम् अथाश्वासयन् सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह ॥ अथ धौम्यो ऽब्रवीद् वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा ॥ राजन् विद्वान् भवान् दान्तः सत्यसंधो जितेन्द्रियः ॥ नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति नराः कस्यां चिद् आपदि ॥ देवैर् अप्य् आपदः प्राप्ताश् छन्नैश् च बहुशस् तथा ॥ तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः ॥ इन्द्रेण निषधान् प्राप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा ॥ छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे ॥ विष्णुनाश्वशिरः प्राप्य तथादित्यां निवत्स्यता ॥ गर्भे वधार्थं दैत्यानाम् अज्ञातेनोषितं चिरम् ॥ प्राप्य वामनरूपेण प्रच्छन्नं ब्रह्मरूपिणा ॥ बलेर् यथा हृतं राज्यं विक्रमैस् तच् च ते श्रुतम् ॥ और्वेण वसता छन्नम् ऊरौ ब्रह्मर्षिणा तदा ॥ यत्कृतं तात लोकेषु तच् च सर्वं श्रुतं त्वया ॥ प्रच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्रनिग्रहे ॥ वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच् च ते श्रुतम् ॥ हुताशनेन यच् चापः प्रविश्य छन्नम् आसता ॥ विबुधानां कृतं कर्म तच् च सर्वं श्रुतं त्वया ॥ एवं विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा ॥ निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता भुवि सर्वशः ॥ विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य वै ॥ दशग्रीवो हतश् छन्नं संयुगे भीमकर्मणा ॥ एवम् एते महात्मानः प्रच्छन्नास् तत्र तत्र ह ॥ अजयञ् शात्रवान् युद्धे तथा त्वम् अपि जेष्यसि ॥ तथा धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः संपरितोषितः ॥ शास्त्रबुद्ध्या स्वबुद्ध्या च न चचाल युधिष्ठिरः ॥tam athāśvāsayan sarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha || atha dhaumyo 'bravīd vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā || rājan vidvān bhavān dāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ || naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃ cid āpadi || devair apy āpadaḥ prāptāś channaiś ca bahuśas tathā || tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ || indreṇa niṣadhān prāpya giriprasthāśrame tadā || channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe || viṣṇunāśvaśiraḥ prāpya tathādityāṃ nivatsyatā || garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram || prāpya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmarūpiṇā || baler yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramais tac ca te śrutam || aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā || yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā || pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe || vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tac ca te śrutam || hutāśanena yac cāpaḥ praviśya channam āsatā || vibudhānāṃ kṛtaṃ karma tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā || evaṃ vivasvatā tāta channenottamatejasā || nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā bhuvi sarvaśaḥ || viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya vai || daśagrīvo hataś channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā || evam ete mahātmānaḥ pracchannās tatra tatra ha || ajayañ śātravān yuddhe tathā tvam api jeṣyasi || tathā dhaumyena dharmajño vākyaiḥ saṃparitoṣitaḥ || śāstrabuddhyā svabuddhyā ca na cacāla yudhiṣṭhiraḥ ||Dhaumya tells the king: he is wise, self-controlled, true to his word, and master of his senses, and such men are never overwhelmed by any calamity; even the gods many times fell into calamity and lived in concealment to subdue their enemies; Indra lived hidden among the Nishadhas in a mountain hermitage and accomplished the subjugation of his enemies; Vishnu in the form of Ashvashiras dwelt hidden in Aditi's womb for the destruction of the daityas, and in the form of Vamana, concealed as a brahmin, took away Bali's kingdom with three strides; Aurva lived hidden in his thigh, Hari secretly entered Indra's thunderbolt to destroy Vritra, Fire secretly entered the waters and accomplished the work of the gods, Vivasvat lived hidden on the earth and burned his enemies, and Vishnu, living in the house of Dasharatha, secretly slew the terrible Dashagriva in battle; thus the great souls, in concealment, conquered their enemies, and Yudhishthira too will conquer; satisfied by Dhaumya's words, by the knowledge of the shastras, and by his own judgment, Yudhishthira does not waver.

अनुवाद

Dhaumya said to the king: 'You are wise, self-controlled, true to your word, and master of your senses. Such men are never overwhelmed by any calamity. Even the gods have many times fallen into calamity and lived in concealment to subdue their enemies. Indra, finding himself among the Nishadhas, lived hidden in a mountain hermitage and accomplished the subjugation of the enemy's power. Vishnu, in the form of Ashvashiras, dwelt hidden in Aditi's womb for the destruction of the daityas. In the form of Vamana, disguised as a brahmin, he took away Bali's kingdom with three strides. You have heard what the brahmarshi Aurva did in the worlds, living hidden in his thigh. You have heard how Hari, concealed within Indra's thunderbolt, helped destroy Vritra. You have heard what Fire did, entering the waters in concealment for the sake of the gods. So too Vivasvat, hidden upon the earth, burned all his enemies. And Vishnu, living in the house of Dasharatha, secretly slew the terrible Dashagriva in battle. Thus these great souls, in concealment, conquered their enemies; so too shall you conquer.' Satisfied by Dhaumya's words, by the knowledge of the shastras, and by his own judgment, Yudhishthira did not waver.

भाष्य

Dhaumya shows that concealment is not always weakness. Sometimes dharma works unseen, waiting for the right moment before restoring order.

संस्करण

09b5e3c5a99e · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:37:35 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN