महाभारत
Kaṅka-praveśa-parva (Yudhiṣṭhira Enters Virāṭa's Service)4.6.1-6
3787 / 15823
महाभारत · 4.6.1-6
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततो विराटं प्रथमं युधिष्ठिरो; राजा सभायाम् उपविष्टम् आव्रजत् ॥
वैडूर्यरूपान् प्रतिमुच्य काञ्चनान्; अक्षान् स कक्षे परिगृह्य वाससा ॥
नराधिपो राष्ट्रपतिं यशस्विनं; महायशाः कौरववंशवर्धनः ॥
महानुभावो नरराजसत्कृतो; दुरासदस् तीक्ष्णविषो यथोरगः ॥
बालेन रूपेण नरर्षभो महान्; अथार्चिरूपेण यथामरस् तथा ॥
महाभ्रजालैर् इव संवृतो रविर्; यथानलो भस्मवृतश् च वीर्यवान् ॥
तम् आपतन्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवं; विराटराड् इन्दुम् इवाभ्रसंवृतम् ॥
मन्त्रिद्विजान् सूतमुखान् विशस् तथा; ये चापि के चित् परिषत्समासते ॥
पप्रच्छ को ऽयं प्रथमं समेयिवान्; अनेन यो ऽयं प्रसमीक्षते सभाम् ॥
न तु द्विजो ऽयं भविता नरोत्तमः; पतिः पृथिव्या इति मे मनोगतम् ॥
न चास्य दासो न रथो न कुण्डले; समीपतो भ्राजति चायम् इन्द्रवत् ॥
शरीरलिङ्गैर् उपसूचितो ह्य् अयं; मूर्धाभिषिक्तो ऽयम् इतीव मानसम् ॥
समीपम् आयाति च मे गतव्यथो; यथा गजस् तामरसीं मदोत्कटः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tato virāṭaṃ prathamaṃ yudhiṣṭhiro; rājā sabhāyām upaviṣṭam āvrajat ||
vaiḍūryarūpān pratimucya kāñcanān; akṣān sa kakṣe parigṛhya vāsasā ||
narādhipo rāṣṭrapatiṃ yaśasvinaṃ; mahāyaśāḥ kauravavaṃśavardhanaḥ ||
mahānubhāvo nararājasatkṛto; durāsadas tīkṣṇaviṣo yathoragaḥ ||
bālena rūpeṇa nararṣabho mahān; athārcirūpeṇa yathāmaras tathā ||
mahābhrajālair iva saṃvṛto ravir; yathānalo bhasmavṛtaś ca vīryavān ||
tam āpatantaṃ prasamīkṣya pāṇḍavaṃ; virāṭarāḍ indum ivābhrasaṃvṛtam ||
mantridvijān sūtamukhān viśas tathā; ye cāpi ke cit pariṣatsamāsate ||
papraccha ko 'yaṃ prathamaṃ sameyivān; anena yo 'yaṃ prasamīkṣate sabhām ||
na tu dvijo 'yaṃ bhavitā narottamaḥ; patiḥ pṛthivyā iti me manogatam ||
na cāsya dāso na ratho na kuṇḍale; samīpato bhrājati cāyam indravat ||
śarīraliṅgair upasūcito hy ayaṃ; mūrdhābhiṣikto 'yam itīva mānasam ||
samīpam āyāti ca me gatavyatho; yathā gajas tāmarasīṃ madotkaṭaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaVaishampayana
उवाचuvācasaid
ततोtatothen, from there
विराटंvirāṭaṃVirata
प्रथमंprathamaṃchariot
युधिष्ठिरोyudhiṣṭhiroYudhishthira
राजाrājāking
सभायाम्sabhāyāmform of sabhāyām
उपविष्टम्upaviṣṭamform of upaviṣṭam
आव्रजत्āvrajatform of āvrajat
वैडूर्यरूपान्vaiḍūryarūpānform of vaiḍūryarūpān
प्रतिमुच्यpratimucyaform of pratimucya
काञ्चनान्kāñcanānform of kāñcanān
अक्षान्akṣānform of akṣān
sahe, this
कक्षेkakṣeform of kakṣe
परिगृह्यparigṛhyaform of parigṛhya
वाससाvāsasāform of vāsasā
नराधिपोnarādhipoman, person
राष्ट्रपतिंrāṣṭrapatiṃfell
यशस्विनंyaśasvinaṃform of yaśasvinaṃ
महायशाःmahāyaśāḥgreat
कौरववंशवर्धनःkauravavaṃśavardhanaḥwealth, to strike, to kill
महानुभावोmahānubhāvogreat
नरराजसत्कृतोnararājasatkṛtoman, person, king
दुरासदस्durāsadasform of durāsadas
तीक्ष्णविषोtīkṣṇaviṣoform of tīkṣṇaviṣo
यथोरगःyathoragaḥform of yathoragaḥ
बालेनbālenaform of bālena
रूपेणrūpeṇain form, in beauty
नरर्षभोnararṣabhoman, person
महान्mahāngreat
अथार्चिरूपेणathārcirūpeṇaform of athārcirūpeṇa
यथामरस्yathāmarasform of yathāmaras
तथाtathāthus, also
महाभ्रजालैर्mahābhrajālairgreat
इवivaas, like, as if
संवृतोsaṃvṛtoform of saṃvṛto
रविर्ravirsun
यथानलोyathānaloform of yathānalo
भस्मवृतश्bhasmavṛtaśform of bhasmavṛtaś
caand
वीर्यवान्vīryavānhero
तम्tamhim, that
आपतन्तंāpatantaṃattacking, approaching
प्रसमीक्ष्यprasamīkṣyaform of prasamīkṣya
पाण्डवंpāṇḍavaṃPandava
विराटराड्virāṭarāḍVirata
इन्दुम्indumform of indum
इवाभ्रसंवृतम्ivābhrasaṃvṛtamform of ivābhrasaṃvṛtam
मन्त्रिद्विजान्mantridvijānform of mantridvijān
सूतमुखान्sūtamukhānform of sūtamukhān
विशस्viśasform of viśas
तथाtathāthus, also
येyewho, which
चापिcāpiand also
केkewho? which?
चित्citindeed, or
परिषत्समासतेpariṣatsamāsateform of pariṣatsamāsate
पप्रच्छpapracchaform of papraccha
कोkowho?
ऽयं'yaṃthis
प्रथमंprathamaṃchariot
समेयिवान्sameyivānform of sameyivān
अनेनanenaform of anena
योyowho, which
ऽयं'yaṃthis
प्रसमीक्षतेprasamīkṣateform of prasamīkṣate
सभाम्sabhāmform of sabhām
nanot
तुtuindeed, but
द्विजोdvijoform of dvijo
ऽयं'yaṃthis
भविताbhavitāform of bhavitā
नरोत्तमःnarottamaḥman, person
पतिःpatiḥform of patiḥ
पृथिव्याpṛthivyāform of pṛthivyā
इतिitithus, so-called
मेmeto me, my
मनोगतम्manogatamform of manogatam
nanot
चास्यcāsyaand his
दासोdāsoform of dāso
nanot
रथोrathochariot
nanot
कुण्डलेkuṇḍaleearrings
समीपतोsamīpatoform of samīpato
भ्राजतिbhrājatiking
चायम्cāyamform of cāyam
इन्द्रवत्indravatIndra
शरीरलिङ्गैर्śarīraliṅgairform of śarīraliṅgair
उपसूचितोupasūcitoform of upasūcito
ह्य्hyindeed
अयंayaṃthis
मूर्धाभिषिक्तोmūrdhābhiṣiktoform of mūrdhābhiṣikto
ऽयम्'yamthis
इतीवitīvaform of itīva
मानसम्mānasamform of mānasam
समीपम्samīpamform of samīpam
आयातिāyāticomes
caand
मेmeto me, my
गतव्यथोgatavyathoform of gatavyatho
यथाyathāas, like
गजस्gajaselephant
तामरसींtāmarasīṃform of tāmarasīṃ
मदोत्कटःmadotkaṭaḥform of madotkaṭaḥ
अनुवाद

Vaishampayana said: "Yudhishthira was the first to approach Virata, the king, who sat in the assembly hall. He had tucked golden dice, resembling beryl, into his garment at his side. The king, great in glory, augmenter of the Kaurava line, presented himself to the renowned lord of the realm: magnanimous, honored by kings, hard to approach, like a serpent with sharp venom. This great bull among men came in the guise of youth, yet he shone as though immortal -- like the sun veiled by a mass of great clouds, or like mighty fire covered in ash. Seeing the Pandava approaching, like the moon behind clouds, King Virata asked his ministers, the brahmins, the bards, the townsfolk, and all who sat in the assembly: 'Who is this man, arriving here for the first time, surveying the hall in this manner? I do not think he is a brahmin -- best of men though he is; in my mind, he is a lord of the earth. He has no servant, no chariot, no earrings, yet beside him he shines like Indra. By the marks upon his body it is clear: this is one anointed to kingship, so my mind tells me. He approaches me without hesitation, as a mighty, rutting elephant approaches a lotus pond.'"

संस्करण

e6770530ac5a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:58:59 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से