महाभारत
Arjuna-nama-prakasha-parva (The Revealing of Arjuna's Names)4.39.11-20
3908 / 15823
महाभारत · 4.39.11-20
देवनागरी

अर्जुन उवाच
सर्वाञ् जनपदाञ् जित्वा वित्तम् आच्छिद्य केवलम् ॥
मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर् मां धनंजयम् ॥
अभिप्रयामि संग्रामे यद् अहं युद्धदुर्मदान् ॥
नाजित्वा विनिवर्तामि तेन मां विजयं विदुः ॥
श्वेताः काञ्चनसंनाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः ॥
संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं श्वेतवाहनः ॥
उत्तराभ्यां च पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्याम् अहं दिवा ॥
जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फल्गुनं विदुः ॥
पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतो दानवर्षभैः ॥
किरीटं मूर्ध्नि सूर्याभं तेन माहुः किरीटिनम् ॥
न कुर्यां कर्म बीभत्सं युध्यमानः कथं चन ॥
तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुर् इति मां विदुः ॥
उभौ मे दक्षिणौ पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे ॥
तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदुः ॥
पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभः समः ॥
करोमि कर्म शुक्लं च तेन माम् अर्जुनं विदुः ॥
अहं दुरापो दुर्धर्षो दमनः पाकशासनिः ॥
तेन देवमनुष्येषु जिष्णुनामास्मि विश्रुतः ॥
कृष्ण इत्य् एव दशमं नाम चक्रे पिता मम ॥
कृष्णावदातस्य सतः प्रियत्वाद् बालकस्य वै ॥

लिप्यंतरण (IAST)

arjuna uvāca
sarvāñ janapadāñ jitvā vittam ācchidya kevalam ||
madhye dhanasya tiṣṭhāmi tenāhur māṃ dhanaṃjayam ||
abhiprayāmi saṃgrāme yad ahaṃ yuddhadurmadān ||
nājitvā vinivartāmi tena māṃ vijayaṃ viduḥ ||
śvetāḥ kāñcanasaṃnāhā rathe yujyanti me hayāḥ ||
saṃgrāme yudhyamānasya tenāhaṃ śvetavāhanaḥ ||
uttarābhyāṃ ca pūrvābhyāṃ phalgunībhyām ahaṃ divā ||
jāto himavataḥ pṛṣṭhe tena māṃ phalgunaṃ viduḥ ||
purā śakreṇa me dattaṃ yudhyato dānavarṣabhaiḥ ||
kirīṭaṃ mūrdhni sūryābhaṃ tena māhuḥ kirīṭinam ||
na kuryāṃ karma bībhatsaṃ yudhyamānaḥ kathaṃ cana ||
tena devamanuṣyeṣu bībhatsur iti māṃ viduḥ ||
ubhau me dakṣiṇau pāṇī gāṇḍīvasya vikarṣaṇe ||
tena devamanuṣyeṣu savyasācīti māṃ viduḥ ||
pṛthivyāṃ caturantāyāṃ varṇo me durlabhaḥ samaḥ ||
karomi karma śuklaṃ ca tena mām arjunaṃ viduḥ ||
ahaṃ durāpo durdharṣo damanaḥ pākaśāsaniḥ ||
tena devamanuṣyeṣu jiṣṇunāmāsmi viśrutaḥ ||
kṛṣṇa ity eva daśamaṃ nāma cakre pitā mama ||
kṛṣṇāvadātasya sataḥ priyatvād bālakasya vai ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अर्जुनarjunaArjuna
उवाचuvācasaid
सर्वाञ्sarvāñform of sarvāñ
जनपदाञ्janapadāñform of janapadāñ
जित्वाjitvāhaving conquered
वित्तम्vittamform of vittam
आच्छिद्यācchidyaform of ācchidya
केवलम्kevalamonly
मध्येmadhyeamidst
धनस्यdhanasyawealth, to strike, to kill
तिष्ठामिtiṣṭhāmiform of tiṣṭhāmi
तेनाहुर्tenāhurform of tenāhur
मांmāṃme
धनंजयम्dhanaṃjayamDhananjaya (acc.)
अभिप्रयामिabhiprayāmiform of abhiprayāmi
संग्रामेsaṃgrāmein battle
यद्yadwhich, when
अहंahaṃI
युद्धदुर्मदान्yuddhadurmadānbattle
नाजित्वाnājitvāform of nājitvā
विनिवर्तामिvinivartāmiform of vinivartāmi
तेनtenaby that, by him
मांmāṃme
विजयंvijayaṃvictory
विदुःviduḥthey know
श्वेताःśvetāḥform of śvetāḥ
काञ्चनसंनाहाkāñcanasaṃnāhāform of kāñcanasaṃnāhā
रथेrathechariot
युज्यन्तिyujyantiform of yujyanti
मेmeto me, my
हयाःhayāḥhorses
संग्रामेsaṃgrāmein battle
युध्यमानस्यyudhyamānasyaform of yudhyamānasya
तेनाहंtenāhaṃform of tenāhaṃ
श्वेतवाहनःśvetavāhanaḥchariot, vehicle, to strike, to kill
उत्तराभ्यांuttarābhyāṃUttara
caand
पूर्वाभ्यांpūrvābhyāṃformer, previous
फल्गुनीभ्याम्phalgunībhyāmform of phalgunībhyām
अहंahaṃI
दिवाdivāform of divā
जातोjātoform of jāto
हिमवतःhimavataḥform of himavataḥ
पृष्ठेpṛṣṭheform of pṛṣṭhe
तेनtenaby that, by him
मांmāṃme
फल्गुनंphalgunaṃform of phalgunaṃ
विदुःviduḥthey know
पुराpurābefore
शक्रेणśakreṇaform of śakreṇa
मेmeto me, my
दत्तंdattaṃgiven
युध्यतोyudhyatoform of yudhyato
दानवर्षभैःdānavarṣabhaiḥform of dānavarṣabhaiḥ
किरीटंkirīṭaṃform of kirīṭaṃ
मूर्ध्निmūrdhnion the head
सूर्याभंsūryābhaṃform of sūryābhaṃ
तेनtenaby that, by him
माहुःmāhuḥform of māhuḥ
किरीटिनम्kirīṭinamform of kirīṭinam
nanot
कुर्यांkuryāṃform of kuryāṃ
कर्मkarmadeed, action
बीभत्संbībhatsaṃform of bībhatsaṃ
युध्यमानःyudhyamānaḥform of yudhyamānaḥ
कथंkathaṃhow?
चनcanaindeed, or
तेनtenaby that, by him
देवमनुष्येषुdevamanuṣyeṣugod
बीभत्सुर्bībhatsurBibhatsu
इतिitithus, so-called
मांmāṃme
विदुःviduḥthey know
उभौubhauboth
मेmeto me, my
दक्षिणौdakṣiṇauform of dakṣiṇau
पाणीpāṇīboth hands
गाण्डीवस्यgāṇḍīvasyaGandiva
विकर्षणेvikarṣaṇeform of vikarṣaṇe
तेनtenaby that, by him
देवमनुष्येषुdevamanuṣyeṣugod
सव्यसाचीतिsavyasācītiSavyasachin
मांmāṃme
विदुःviduḥthey know
पृथिव्यांpṛthivyāṃform of pṛthivyāṃ
चतुरन्तायांcaturantāyāṃform of caturantāyāṃ
वर्णोvarṇoform of varṇo
मेmeto me, my
दुर्लभःdurlabhaḥto obtain
समःsamaḥform of samaḥ
करोमिkaromiI do
कर्मkarmadeed, action
शुक्लंśuklaṃform of śuklaṃ
caand
तेनtenaby that, by him
माम्māmme
अर्जुनंarjunaṃArjuna (acc.)
विदुःviduḥthey know
अहंahaṃI
दुरापोdurāpoform of durāpo
दुर्धर्षोdurdharṣoform of durdharṣo
दमनःdamanaḥform of damanaḥ
पाकशासनिःpākaśāsaniḥform of pākaśāsaniḥ
तेनtenaby that, by him
देवमनुष्येषुdevamanuṣyeṣugod
जिष्णुनामास्मिjiṣṇunāmāsmiform of jiṣṇunāmāsmi
विश्रुतःviśrutaḥrenowned
कृष्णkṛṣṇaKrishna; Draupadi
इत्य्itythus, so-called
एवevaindeed, verily
दशमंdaśamaṃform of daśamaṃ
नामnāmaby name
चक्रेcakremade
पिताpitāfather
ममmamamy, to me
कृष्णावदातस्यkṛṣṇāvadātasyaKrishna; Draupadi, to say
सतःsataḥform of sataḥ
प्रियत्वाद्priyatvādform of priyatvād
बालकस्यbālakasyaform of bālakasya
वैvaiverily
अनुवाद

Arjuna said: "Having conquered all countries and seized wealth alone, I stand amid wealth; therefore they call me Dhananjaya. When I advance into battle against those mad with war, I do not return without victory; therefore they know me as Vijaya. White horses in golden harness are yoked to my chariot when I fight in battle; therefore I am Shvetavahana. I was born by day on the ridge of the Himavat under the two Phalguni stars, the northern and the earlier; therefore they know me as Phalguna. Long ago Shakra gave me a crown, radiant as the sun, upon my head, when I fought against the bulls of the danavas; therefore they call me Kiriti. I would never commit a disgraceful act while fighting; therefore among gods and men they know me as Bibhatsu. Both my hands are as the right hand in drawing the Gandiva; therefore among gods and men they know me as Savyasachin. On the four-cornered earth a complexion equal to mine is hard to find, and I perform pure deeds; therefore they know me as Arjuna. I am hard to approach, hard to overcome, a subduer, son of Pakashasana; therefore among gods and men I am renowned by the name Jishnu. And the tenth name, Krishna, my father gave me out of love for the child, who was dark and fair."

संस्करण

d676015f6207 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 6:23:49 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से