महाभारत
Arjuna and Aśvatthāman in the Saṃśaptaka Battle8.12.18-32
8704 / 15823
महाभारत · 8.12.18-32
देवनागरी

अथ पाण्डवम् अस्यन्तं यमकालान्तकाञ् शरान् ॥
सेषुणा पाणिनाहूय हसन् द्रौणिर् अथाब्रवीत् ॥
यदि मां मन्यसे वीर प्राप्तम् अर्हम् इवातिथिम् ॥
ततः सर्वात्मनाद्य त्वं युद्धातिथ्यं प्रयच्छ मे ॥
एवम् आचार्यपुत्रेण समाहूतो युयुत्सया ॥
बहु मेने ऽर्जुनो ऽऽत्मानम् इदं चाह जनार्दनम् ॥
संशप्तकाश् च मे वध्या द्रौणिर् आह्वयते च माम् ॥
यद् अत्रानन्तरं प्राप्तं प्रशाधि त्वं महाभुज ॥
एवम् उक्तो ऽवहत् पार्थं कृष्णो द्रोणात्मजान्तिकम् ॥
जैत्रेण विधिनाहूतं वायुर् इन्द्रम् इवाध्वरे ॥
तम् आमन्त्र्यैकमनसा केशवो द्रौणिम् अब्रवीत् ॥
अश्वत्थामन् स्थिरो भूत्वा प्रहराशु सहस्व च ॥
निर्वेष्टुं भर्तृपिण्डं हि कालो ऽयम् उपजीविनाम् ॥
सूक्ष्मो विवादो विप्राणां स्थूलौ क्षात्रौ जयाजयौ ॥
यां न संक्षमसे मोहाद् दिव्यां पार्थस्य सत्क्रियाम् ॥
ताम् आप्तुम् इच्छन् युध्यस्व स्थिरो भूत्वाद्य पाण्डवम् ॥
इत्य् उक्तो वासुदेवेन तथेत्य् उक्त्वा द्विजोत्तमः ॥
विव्याध केशवं षष्ट्या नाराचैर् अर्जुनं त्रिभिः ॥
तस्यार्जुनः सुसंक्रुद्धस् त्रिभिर् भल्लैः शरासनम् ॥
चिच्छेदाथान्यद् आदत्त द्रौणिर् घोरतरं धनुः ॥
सज्यं कृत्वा निमेषात् तद् विव्याधार्जुनकेशवौ ॥
त्रिभिः शरैर् वासुदेवं सहस्रेण च पाण्डवम् ॥
ततः शरसहस्राणि प्रयुतान्य् अर्बुदानि च ॥
ससृजे द्रौणिर् आयस्तः संस्तभ्य च रणे ऽर्जुनम् ॥
इषुधेर् धनुषो ज्याया अङ्गुलीभ्यश् च मारिष ॥
बाह्वोः कराभ्याम् उरसो वदनघ्राणनेत्रतः ॥
कर्णाभ्यां शिरसो ऽङ्गेभ्यो लोमवर्त्मभ्य एव च ॥
रथध्वजेभ्यश् च शरा निष्पेतुर् ब्रह्मवादिनः ॥
शरजालेन महता विद्ध्वा केशवपाण्डवौ ॥
ननाद मुदितो द्रौणिर् महामेघौघनिस्वनः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

atha pāṇḍavam asyantaṃ yamakālāntakāñ śarān ||
seṣuṇā pāṇināhūya hasan drauṇir athābravīt ||
yadi māṃ manyase vīra prāptam arham ivātithim ||
tataḥ sarvātmanādya tvaṃ yuddhātithyaṃ prayaccha me ||
evam ācāryaputreṇa samāhūto yuyutsayā ||
bahu mene 'rjuno ''tmānam idaṃ cāha janārdanam ||
saṃśaptakāś ca me vadhyā drauṇir āhvayate ca mām ||
yad atrānantaraṃ prāptaṃ praśādhi tvaṃ mahābhuja ||
evam ukto 'vahat pārthaṃ kṛṣṇo droṇātmajāntikam ||
jaitreṇa vidhināhūtaṃ vāyur indram ivādhvare ||
tam āmantryaikamanasā keśavo drauṇim abravīt ||
aśvatthāman sthiro bhūtvā praharāśu sahasva ca ||
nirveṣṭuṃ bhartṛpiṇḍaṃ hi kālo 'yam upajīvinām ||
sūkṣmo vivādo viprāṇāṃ sthūlau kṣātrau jayājayau ||
yāṃ na saṃkṣamase mohād divyāṃ pārthasya satkriyām ||
tām āptum icchan yudhyasva sthiro bhūtvādya pāṇḍavam ||
ity ukto vāsudevena tathety uktvā dvijottamaḥ ||
vivyādha keśavaṃ ṣaṣṭyā nārācair arjunaṃ tribhiḥ ||
tasyārjunaḥ susaṃkruddhas tribhir bhallaiḥ śarāsanam ||
cicchedāthānyad ādatta drauṇir ghorataraṃ dhanuḥ ||
sajyaṃ kṛtvā nimeṣāt tad vivyādhārjunakeśavau ||
tribhiḥ śarair vāsudevaṃ sahasreṇa ca pāṇḍavam ||
tataḥ śarasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca ||
sasṛje drauṇir āyastaḥ saṃstabhya ca raṇe 'rjunam ||
iṣudher dhanuṣo jyāyā aṅgulībhyaś ca māriṣa ||
bāhvoḥ karābhyām uraso vadanaghrāṇanetrataḥ ||
karṇābhyāṃ śiraso 'ṅgebhyo lomavartmabhya eva ca ||
rathadhvajebhyaś ca śarā niṣpetur brahmavādinaḥ ||
śarajālena mahatā viddhvā keśavapāṇḍavau ||
nanāda mudito drauṇir mahāmeghaughanisvanaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अथ पाण्डवम् अस्यन्तम्atha pāṇḍavam asyantamзатем Пандаву мечущего; тогда Арджуну, выпускавшего
यमकालान्तकान् शरान्yamakālāntakān śarānстрелы Ямы, Калы, Антаки; смертоносные стрелы
सेषुणा पाणिना आहूयseṣuṇā pāṇinā āhūyaсо стрелой в руке вызвав; подозвав рукой со стрелой
हसन् द्रौणिः अथ अब्रवीत्hasan drauṇiḥ atha abravītсмеясь, Драуни затем сказал; Ашваттхама улыбаясь произнёс
यदि माम् मन्यसे वीरyadi mām manyase vīraесли меня считаешь, герой; если полагаешь меня
प्राप्तम् अर्हम् इव अतिथिम्prāptam arham iva atithimпришедшим достойным как гостем; достойным прибывшим гостем
ततः सर्वात्मना अद्य त्वम्tataḥ sarvātmanā adya tvamтогда всей душой сегодня ты; тогда всем существом
युद्धातिथ्यम् प्रयच्छ मेyuddhātithyam prayaccha meбоевое гостеприимство окажи мне; угости меня битвой
एवम् आचार्यपुत्रेणevam ācāryaputreṇaтак сыном учителя; таким образом Дрони
समाहूतः युयुत्सयाsamāhūtaḥ yuyutsayāвызванный желанием боя; вызванный к бою
बहु मेने अर्जुनः आत्मानम्bahu mene arjunaḥ ātmānamвысоко счёл Арджуна себя; Арджуна возгордился
इदम् च आह जनार्दनम्idam ca āha janārdanamи это сказал Джанардане; и сказал Кришне
संशप्तकाः च मे वध्याःsaṃśaptakāḥ ca me vadhyāḥи самшаптаки мной подлежат убийству; самшаптаков мне нужно убить
द्रौणिः आह्वयते च माम्drauṇiḥ āhvayate ca māmи Драуни вызывает меня; а Ашваттхама зовёт
यद् अत्र अनन्तरम् प्राप्तम्yad atra anantaram prāptamчто здесь ближайшее наступило; что теперь надлежит
प्रशाधि त्वम् महाभुजpraśādhi tvam mahābhujaукажи ты, могучий руками; распоряжайся, Кришна
एवम् उक्तः अवहत् पार्थम्evam uktaḥ avahat pārthamтак сказанный, повёз Партху; услышав, повёз Арджуну
कृष्णः द्रोणात्मजान्तिकम्kṛṣṇaḥ droṇātmajāntikamКришна к сыну Дроны; к Ашваттхаме
जैत्रेण विधिना आहूतम्jaitreṇa vidhinā āhūtamпобедным способом вызванного; призванного к победному бою
वायुः इन्द्रम् इव अध्वरेvāyuḥ indram iva adhvareкак Ваю Индру на жертве; словно ветер Индру
तम् आमन्त्र्य एकमनसाtam āmantrya ekamanasāего обратившись сосредоточенно; к нему обратившись
केशवः द्रौणिम् अब्रवीत्keśavaḥ drauṇim abravītКешава Драуни сказал; Кришна сказал Ашваттхаме
अश्वत्थामन् स्थिरः भूत्वाaśvatthāman sthiraḥ bhūtvāАшваттхама, стойким став; стой твёрдо, Ашваттхама
प्रहर आशु सहस्व चprahara āśu sahasva caбей быстро и выдерживай; нападай и терпи
निर्वेष्टुम् भर्तृपिण्डम् हिnirveṣṭum bhartṛpiṇḍam hiотслужить господский хлеб ведь; отработать пищу господина
कालः अयम् उपजीविनाम्kālaḥ ayam upajīvināmвремя это для живущих службой; пришло время слуг
सूक्ष्मः विवादः विप्राणाम्sūkṣmaḥ vivādaḥ viprāṇāmтонок спор брахманов; у брахманов спор тонкий
स्थूलौ क्षात्रौ जयाजयौsthūlau kṣātrau jayājayauгрубы кшатрийские победа и поражение; у кшатриев всё явно
याम् न संक्षमसे मोहात्yām na saṃkṣamase mohātкоторую не терпишь от заблуждения; которой не переносишь
दिव्याम् पार्थस्य सत्क्रियाम्divyām pārthasya satkriyāmбожественную честь Партхи; почесть Арджуне
ताम् आप्तुम् इच्छन् युध्यस्वtām āptum icchan yudhyasvaеё получить желая, сражайся; если хочешь её достичь
स्थिरः भूत्वा अद्य पाण्डवम्sthiraḥ bhūtvā adya pāṇḍavamстойким став сегодня с Пандавой; сегодня против Арджуны
इति उक्तः वासुदेवेनiti uktaḥ vāsudevenaтак сказанный Васудевой; так отвеченный Кришной
तथा इति उक्त्वा द्विजोत्तमःtathā iti uktvā dvijottamaḥ«пусть так» сказав, лучший дваждырождённых; Ашваттхама ответил
विव्याध केशवम् षष्ट्याvivyādha keśavam ṣaṣṭyāпронзил Кешаву шестьюдесятью; Кришну поразил шестьюдесятью
नाराचैः अर्जुनम् त्रिभिःnārācaiḥ arjunam tribhiḥнарачами, Арджуну тремя; а Арджуну тремя стрелами
तस्य अर्जुनः सुसंक्रुद्धःtasya arjunaḥ susaṃkruddhaḥего Арджуна сильно разгневанный; разгневанный Арджуна
त्रिभिः भल्लैः शरासनम्tribhiḥ bhallaiḥ śarāsanamтремя бхаллами лук; тремя стрелами лук
चिच्छेद अथ अन्यत् आदत्तciccheda atha anyat ādattaотсек, затем другой взял; разрубил; тот взял другой
द्रौणिः घोरतरम् धनुःdrauṇiḥ ghorataram dhanuḥДрауни более страшный лук; Ашваттхама грознейший лук
सज्यम् कृत्वा निमेषात् तत्sajyam kṛtvā nimeṣāt tatнатянутым сделав мгновенно его; мгновенно натянув его
विव्याध अर्जुनकेशवौvivyādha arjunakeśavauпронзил Арджуну и Кешаву; поразил обоих Кришн
त्रिभिः शरैः वासुदेवम्tribhiḥ śaraiḥ vāsudevamтремя стрелами Васудеву; Кришну тремя стрелами
सहस्रेण च पाण्डवम्sahasreṇa ca pāṇḍavamи тысячей Пандаву; Арджуну тысячей
ततः शरसहस्राणिtataḥ śarasahasrāṇiзатем тысячи стрел; затем стрелы тысячами
प्रयुतानि अर्बुदानि चprayutāni arbudāni caдесятитысячья и арбуды; мириады и тьмы
ससृजे द्रौणिः आयस्तःsasṛje drauṇiḥ āyastaḥвыпустил Драуни напряжённый; Ашваттхама излил
संस्तभ्य च रणे अर्जुनम्saṃstabhya ca raṇe arjunamи остановив в бою Арджуну; сдержав Арджуну
इषुधेः धनुषः ज्यायाःiṣudheḥ dhanuṣaḥ jyāyāḥиз колчана, лука, тетивы; от колчана и тетивы
अङ्गुलीभ्यः च मारिषaṅgulībhyaḥ ca māriṣaи из пальцев, почтенный; и от пальцев
बाह्वोः कराभ्याम् उरसःbāhvoḥ karābhyām urasaḥот рук, ладоней, груди; от плеч, кистей и груди
वदनघ्राणनेत्रतःvadanaghrāṇanetrataḥот лица, носа, глаз; от лица, носа и глаз
कर्णाभ्याम् शिरसः अङ्गेभ्यःkarṇābhyām śirasaḥ aṅgebhyaḥот ушей, головы, членов; от ушей и тела
लोमवर्त्मभ्यः एव चlomavartmabhyaḥ eva caи от путей волос именно; даже от волос
रथध्वजेभ्यः च शराःrathadhvajebhyaḥ ca śarāḥи от колесницы и знамени стрелы; от ратхи и флагов
निष्पेतुः ब्रह्मवादिनःniṣpetuḥ brahmavādinaḥвылетали у знатока брахмана; излетали у брахманоучителя
शरजालेन महताśarajālena mahatāвеликой сетью стрел; огромной стрелной сетью
विद्ध्वा केशवपाण्डवौviddhvā keśavapāṇḍavauпронзив Кешаву и Пандаву; поразив Кришну и Арджуну
ननाद मुदितः द्रौणिःnanāda muditaḥ drauṇiḥвозревел радостный Драуни; Ашваттхама радостно крикнул
महामेघौघनिस्वनःmahāmeghaughanisvanaḥс голосом громады туч; подобный грому облаков
अनुवाद

Тогда Драуни, видя, как Пандава выпускает стрелы, подобные Яме, Кале и Антаке, подозвал его рукой со стрелой и, улыбаясь, сказал: «Герой, если ты считаешь меня достойным гостем, который пришёл к тебе, то окажи мне сегодня всем сердцем гостеприимство битвой». Вызванный сыном учителя на бой, Арджуна высоко оценил себя и сказал Джанардане: «Самшаптаков мне нужно убить, но Драуни вызывает меня. Что теперь следует сделать, укажи ты, могучий руками». Услышав это, Кришна повёз Партху к сыну Дроны, словно Ваю ведёт Индру на жертве. Сосредоточенно обратившись к Драуни, Кешава сказал: «Ашваттхама, стань твёрдо, бей быстро и выдерживай. Для тех, кто живёт службой, пришло время отработать хлеб господина. Спор брахманов тонок, а у кшатриев победа и поражение грубы и явны. Если из заблуждения ты не можешь вынести божественную почесть, оказанную Партхе, то сражайся сегодня с Пандавой, стойко желая получить её». Так отвеченный Васудевой, лучший из дваждырождённых сказал: «Пусть будет так», и пронзил Кешаву шестьюдесятью нарачами, а Арджуну тремя. Сильно разгневанный Арджуна тремя бхаллами отсёк его лук; Драуни взял другой, ещё более страшный. Мгновенно натянув его, он поразил Васудеву тремя стрелами, а Пандаву тысячей. Затем напряжённый Драуни выпустил тысячи, десятитысячья и неисчислимые множества стрел, сдержав Арджуну в бою. У этого знатока брахмана стрелы вылетали из колчана, лука, тетивы, пальцев, рук, ладоней, груди, лица, носа, глаз, ушей, головы, членов, даже от волос, от колесницы и знамён. Пронзив великой сетью стрел Кешаву и Пандаву, радостный Драуни возревел голосом, подобным грому огромных туч».

संस्करण

0eca5b0c4b72 · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:45:27 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से