रथिनो रथिभिः सार्धं चित्रं युयुधुर् आहवे ॥
पत्तयः पत्तिभिर् नागा नागैः सह हयैर् हयाः ॥
एवं प्रवृत्ते संग्रामे गजवाजिजनक्षये ॥
सैन्ये च रजसा व्याप्ते स्वे स्वाञ् जघ्नुः परे परान् ॥
कचाकचि बभौ युद्धं दन्तादन्ति नखानखि ॥
मुष्टियुद्धं नियुद्धं च देहपाप्मविनाशनम् ॥
तथा वर्तति संग्रामे गजवाजिजनक्षये ॥
नराश्वगजदेहेभ्यः प्रसृता लोहितापगा ॥
नराश्वगजदेहान् सा व्युवाह पतितान् बहून् ॥
नराश्वगजसंबाधे नराश्वगजसादिनाम् ॥
लोहितोदा महाघोरा नदी लोहितकर्दमा ॥
नराश्वगजदेहान् सा वहन्ती भीरुभीषणी ॥
तस्याः परमपारं च व्रजन्ति विजयैषिणः ॥
गाधेन च प्लवन्तश् च निमज्ज्योन्मज्ज्य चापरे ॥
ते तु लोहितदिग्धाङ्गा रक्तवर्मायुधाम्बराः ॥
सस्नुस् तस्यां पपुश् चासृङ् मम्लुश् च भरतर्षभ ॥
रथान् अश्वान् नरान् नागान् आयुधाभरणानि च ॥
वसनान्य् अथ वर्माणि हन्यमानान् हतान् अपि ॥
भूमिं खं द्यां दिशश् चैव प्रायः पश्याम लोहितम् ॥
लोहितस्य तु गन्धेन स्पर्शेन च रसेन च ॥
रूपेण चातिरिक्तेन शब्देन च विसर्पता ॥
विषादः सुमहान् आसीत् प्रायः सैन्यस्य भारत ॥
तत् तु विप्रहतं सैन्यं भीमसेनमुखैस् तव ॥
भूयः समाद्रवन् वीराः सात्यकिप्रमुखा रथाः ॥
तेषाम् आपततां वेगम् अविषह्य महात्मनाम् ॥
पुत्राणां ते महत् सैन्यम् आसीद् राजन् पराङ्मुखम् ॥
तत् प्रकीर्णरथाश्वेभं नरवाजिसमाकुलम् ॥
विध्वस्तचर्मकवचं प्रविद्धायुधकार्मुकम् ॥
व्यद्रवत् तावकं सैन्यं लोड्यमानं समन्ततः ॥
सिंहार्दितं महारण्ये यथा गजकुलं तथा ॥
rathino rathibhiḥ sārdhaṃ citraṃ yuyudhur āhave ||
pattayaḥ pattibhir nāgā nāgaiḥ saha hayair hayāḥ ||
evaṃ pravṛtte saṃgrāme gajavājijanakṣaye ||
sainye ca rajasā vyāpte sve svāñ jaghnuḥ pare parān ||
kacākaci babhau yuddhaṃ dantādanti nakhānakhi ||
muṣṭiyuddhaṃ niyuddhaṃ ca dehapāpmavināśanam ||
tathā vartati saṃgrāme gajavājijanakṣaye ||
narāśvagajadehebhyaḥ prasṛtā lohitāpagā ||
narāśvagajadehān sā vyuvāha patitān bahūn ||
narāśvagajasaṃbādhe narāśvagajasādinām ||
lohitodā mahāghorā nadī lohitakardamā ||
narāśvagajadehān sā vahantī bhīrubhīṣaṇī ||
tasyāḥ paramapāraṃ ca vrajanti vijayaiṣiṇaḥ ||
gādhena ca plavantaś ca nimajjyonmajjya cāpare ||
te tu lohitadigdhāṅgā raktavarmāyudhāmbarāḥ ||
sasnus tasyāṃ papuś cāsṛṅ mamluś ca bharatarṣabha ||
rathān aśvān narān nāgān āyudhābharaṇāni ca ||
vasanāny atha varmāṇi hanyamānān hatān api ||
bhūmiṃ khaṃ dyāṃ diśaś caiva prāyaḥ paśyāma lohitam ||
lohitasya tu gandhena sparśena ca rasena ca ||
rūpeṇa cātiriktena śabdena ca visarpatā ||
viṣādaḥ sumahān āsīt prāyaḥ sainyasya bhārata ||
tat tu viprahataṃ sainyaṃ bhīmasenamukhais tava ||
bhūyaḥ samādravan vīrāḥ sātyakipramukhā rathāḥ ||
teṣām āpatatāṃ vegam aviṣahya mahātmanām ||
putrāṇāṃ te mahat sainyam āsīd rājan parāṅmukham ||
tat prakīrṇarathāśvebhaṃ naravājisamākulam ||
vidhvastacarmakavacaṃ praviddhāyudhakārmukam ||
vyadravat tāvakaṃ sainyaṃ loḍyamānaṃ samantataḥ ||
siṃhārditaṃ mahāraṇye yathā gajakulaṃ tathā ||
Колесничие сражались с колесничими, пехотинцы — с пехотинцами, слоны — со слонами, кони — с конями. Когда так развернулась битва, и гибли слоны, кони и люди, войско было покрыто пылью: свои били своих, враги — врагов. Битва стала рукопашной: волосы к волосам, зубы к зубам, ногти к ногтям, кулачный бой и борьба, уничтожающая телесный грех. Когда так шла битва и гибли слоны, кони и люди, из тел людей, коней и слонов потекла кровавая река; она уносила множество павших тел. В тесноте людей, коней, слонов и их всадников эта великая страшная река с кровавой водой и кровавой грязью несла тела людей, коней и слонов, ужасая робких. Желающие победы достигали её дальнего берега: одни шли бродом, другие плыли, иные погружались и всплывали. Окровавленные, с красными бронями, оружием и одеждами, они купались в ней, пили кровь и тонули, о бык Бхаратов. Колесницы, кони, люди, слоны, оружие, украшения, одежды и брони, поражаемые и уже убитые, — почти всё, что мы видели: земля, пространство, небо и стороны — было красным. От запаха крови, её прикосновения, вкуса, чрезмерного вида и разливающегося шума почти всё войско, Бхарата, охватило великое уныние. Но это разбитое войско твоих сыновей снова атаковали колесничие во главе с Сатьяки и Бхимасеной. Не выдержав натиска этих великих душ, великое войско твоих сыновей обратилось назад. Твоё войско, со смешанными колесницами, конями, слонами и людьми, с разбитыми щитами и бронями, с разбросанным оружием и луками, побежало, сминаемое со всех сторон, как стадо слонов в большом лесу, измученное львом».
748228f43408 · प्रकाशित 20 जून 2026, 5:48:34 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Финал главы предельно телесен: кровь становится рекой, в которой воины плывут, тонут и теряют различение. Так война, начавшаяся с кличей славы, оборачивается общей красной тьмой.