महाभारत
Arjuna Advances and Bhīma Defeats Śakuni8.55.23-36
8949 / 15823
महाभारत · 8.55.23-36
देवनागरी

तं तु शब्दम् अभिश्रुत्य भीमसेनो महाबलः ॥
बभूव परमप्रीतः पार्थदर्शनलालसः ॥
श्रुत्वैव पार्थम् आयान्तं भीमसेनः प्रतापवान् ॥
त्यक्त्वा प्राणान् महाराज सेनां तव ममर्द ह ॥
स वायुवेगप्रतिमो वायुवेगसमो जवे ॥
वायुवद् व्यचरद् भीमो वायुपुत्रः प्रतापवान् ॥
तेनार्द्यमाना राजेन्द्र सेना तव विशां पते ॥
व्यभ्राम्यत महाराज भिन्ना नौर् इव सागरे ॥
तां तु सेनां तदा भीमो दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥
शरैर् अवचकर्तोग्रैः प्रेषयिष्यन् यमक्षयम् ॥
तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वातिमानुषम् ॥
व्यत्रस्यन्त रणे योधाः कालस्येव युगक्षये ॥
तथार्दितान् भीमबलान् भीमसेनेन भारत ॥
दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
सैनिकान् स महेष्वासो योधांश् च भरतर्षभ ॥
समादिशद् रणे सर्वान् हत भीमम् इति स्म ह ॥
तस्मिन् हते हतं मन्ये सर्वसैन्यम् अशेषतः ॥
प्रतिगृह्य च ताम् आज्ञां तव पुत्रस्य पार्थिवाः ॥
भीमं प्रच्छादयाम् आसुः शरवर्षैः समन्ततः ॥
गजाश् च बहुला राजन् नराश् च जयगृद्धिनः ॥
रथा हयाश् च राजेन्द्र परिवव्रुर् वृकोदरम् ॥
स तैः परिवृतः शूरैः शूरो राजन् समन्ततः ॥
शुशुभे भरतश्रेष्ठ नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः ॥
स रराज तथा संख्ये दर्शनीयो नरोत्तमः ॥
निर्विशेषं महाराज यथा हि विजयस् तथा ॥
तत्र ते पार्थिवाः सर्वे शरवृष्टीः समासृजन् ॥
क्रोधरक्तेक्षणाः क्रूरा हन्तुकामा वृकोदरम् ॥
स विदार्य महासेनां शरैः संनतपर्वभिः ॥
निश्चक्राम रणाद् भीमो मत्स्यो जालाद् इवाम्भसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

taṃ tu śabdam abhiśrutya bhīmaseno mahābalaḥ ||
babhūva paramaprītaḥ pārthadarśanalālasaḥ ||
śrutvaiva pārtham āyāntaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān ||
tyaktvā prāṇān mahārāja senāṃ tava mamarda ha ||
sa vāyuvegapratimo vāyuvegasamo jave ||
vāyuvad vyacarad bhīmo vāyuputraḥ pratāpavān ||
tenārdyamānā rājendra senā tava viśāṃ pate ||
vyabhrāmyata mahārāja bhinnā naur iva sāgare ||
tāṃ tu senāṃ tadā bhīmo darśayan pāṇilāghavam ||
śarair avacakartograiḥ preṣayiṣyan yamakṣayam ||
tatra bhārata bhīmasya balaṃ dṛṣṭvātimānuṣam ||
vyatrasyanta raṇe yodhāḥ kālasyeva yugakṣaye ||
tathārditān bhīmabalān bhīmasenena bhārata ||
dṛṣṭvā duryodhano rājā idaṃ vacanam abravīt ||
sainikān sa maheṣvāso yodhāṃś ca bharatarṣabha ||
samādiśad raṇe sarvān hata bhīmam iti sma ha ||
tasmin hate hataṃ manye sarvasainyam aśeṣataḥ ||
pratigṛhya ca tām ājñāṃ tava putrasya pārthivāḥ ||
bhīmaṃ pracchādayām āsuḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ ||
gajāś ca bahulā rājan narāś ca jayagṛddhinaḥ ||
rathā hayāś ca rājendra parivavrur vṛkodaram ||
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro rājan samantataḥ ||
śuśubhe bharataśreṣṭha nakṣatrair iva candramāḥ ||
sa rarāja tathā saṃkhye darśanīyo narottamaḥ ||
nirviśeṣaṃ mahārāja yathā hi vijayas tathā ||
tatra te pārthivāḥ sarve śaravṛṣṭīḥ samāsṛjan ||
krodharaktekṣaṇāḥ krūrā hantukāmā vṛkodaram ||
sa vidārya mahāsenāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ||
niścakrāma raṇād bhīmo matsyo jālād ivāmbhasi ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तम् तु शब्दम् अभिश्रुत्यtam tu śabdam abhiśrutyaтот же звук услышав; услышав этот гул
भीमसेनः महाबलःbhīmasenaḥ mahābalaḥБхимасена великосильный; могучий Бхима
बभूव परमप्रीतःbabhūva paramaprītaḥстал очень радостным; очень обрадовался
पार्थदर्शनलालसःpārthadarśanalālasaḥжаждущий увидеть Партху; желая увидеть Арджуну
श्रुत्वा एव पार्थम् आयान्तम्śrutvā eva pārtham āyāntamуслышав только Партху приходящего; услышав, что Партха идёт
भीमसेनः प्रतापवान्bhīmasenaḥ pratāpavānБхимасена могучий; доблестный Бхима
त्यक्त्वा प्राणान् महाराजtyaktvā prāṇān mahārājaоставив жизни, великий царь; не щадя жизни
सेनाम् तव ममर्द हsenām tava mamarda haвойско твоё сокрушал; давил твою армию
सः वायुवेगप्रतिमःsaḥ vāyuvegapratimaḥон подобный скорости ветра; он был как ветер
वायुवेगसमः जवेvāyuvegasamaḥ javeравный скорости ветра в быстроте; по стремительности равный ветру
वायुवत् व्यचरत् भीमःvāyuvat vyacarat bhīmaḥкак ветер двигался Бхима; Бхима носился как ветер
वायुपुत्रः प्रतापवान्vāyuputraḥ pratāpavānсын Ваю доблестный; могучий сын Ветра
तेन आर्द्यमाना राजेन्द्रtena ārdyamānā rājendraим мучимая, царь царей; им теснимая
सेना तव विशाम् पतेsenā tava viśām pateармия твоя, владыка людей; твоё войско
व्यभ्राम्यत महाराजvyabhrāmyata mahārājaзакружилась, великий царь; металась
भिन्ना नौः इव सागरेbhinnā nauḥ iva sāgareкак разбитая лодка в море; словно разбитый корабль
ताम् तु सेनाम् तदाtām tu senām tadāто же войско тогда; эту армию тогда
भीमः दर्शयन् पाणिलाघवम्bhīmaḥ darśayan pāṇilāghavamБхима показывая лёгкость руки; Бхима являя ловкость
शरैः अवचकर्त उग्रैःśaraiḥ avacakarta ugraiḥстрелами разрезал грозными; страшными стрелами кромсал
प्रेषयिष्यन् यमक्षयम्preṣayiṣyan yamakṣayamжелая отправить в гибель Ямы; посылая к Яме
तत्र भारतtatra bhārataтам, Бхарата; там
भीमस्य बलम् दृष्ट्वाbhīmasya balam dṛṣṭvāсилу Бхимы увидев; увидев мощь Бхимы
अतिमानुषम्atimānuṣamсверхчеловеческую; нечеловеческую
व्यत्रस्यन्त रणे योधाःvyatrasyanta raṇe yodhāḥустрашились в бою воины; воины задрожали
कालस्य इव युगक्षयेkālasya iva yugakṣayeкак Времени при конце юги; словно перед Временем
तथा अर्दितान्tathā arditānтак измученных; так подавленных
भीमबलान्bhīmabalānсилой Бхимы; мощью Бхимы
भीमसेनेन भारतbhīmasenena bhārataБхимасеной, Бхарата; Бхимой
दृष्ट्वा दुर्योधनः राजाdṛṣṭvā duryodhanaḥ rājāувидев, царь Дурьодхана; Дурьодхана увидел
इदम् वचनम् अब्रवीत्idam vacanam abravītэто слово сказал; сказал такие слова
सैनिकान् सः महेष्वासःsainikān saḥ maheṣvāsaḥвоинам тот великий лучник; тот великий стрелок воинам
योधान् च भरतर्षभyodhān ca bharatarṣabhaи бойцам, бык Бхаратов; и бойцам
समादिशत् रणे सर्वान्samādiśat raṇe sarvānприказал в бою всем; всем в бою велел
हत भीमम् इति स्म हhata bhīmam iti sma haубейте Бхиму, так сказал; убейте Бхиму
तस्मिन् हतेtasmin hateкогда он убит; если он будет убит
हतम् मन्येhatam manyeубитым считаю; считаю уничтоженным
सर्वसैन्यम् अशेषतःsarvasainyam aśeṣataḥвсё войско без остатка; всю армию полностью
प्रतिगृह्य च ताम् आज्ञाम्pratigṛhya ca tām ājñāmи приняв тот приказ; получив приказ
तव पुत्रस्य पार्थिवाःtava putrasya pārthivāḥтвоего сына цари; цари от твоего сына
भीमम् प्रच्छादयाम् आसुःbhīmam pracchādayām āsuḥБхиму покрыли; закрыли Бхиму
शरवर्षैः समन्ततःśaravarṣaiḥ samantataḥдождями стрел со всех сторон; отовсюду стрелами
गजाः च बहुलाःgajāḥ ca bahulāḥи многочисленные слоны; много слонов
राजन्rājanцарь; о царь
नराः च जयगृद्धिनःnarāḥ ca jayagṛddhinaḥи люди, жаждущие победы; воины жаждущие победы
रथाः हयाः चrathāḥ hayāḥ caколесницы и кони; ратхи и кони
राजेन्द्रrājendraцарь царей; о царь
परिवव्रुः वृकोदरम्parivavruḥ vṛkodaramокружили Врикодару; окружили Бхиму
सः तैः परिवृतः शूरैःsaḥ taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥон ими окружённый героями; он, окружённый героями
शूरः राजन् समन्ततःśūraḥ rājan samantataḥгерой, царь, со всех сторон; герой отовсюду
शुशुभे भरतश्रेष्ठśuśubhe bharataśreṣṭhaсиял, лучший Бхаратов; сиял
नक्षत्रैः इव चन्द्रमाःnakṣatraiḥ iva candramāḥкак луна звёздами; как луна среди звёзд
सः रराज तथा संख्येsaḥ rarāja tathā saṃkhyeон сиял так в бою; так он блистал
दर्शनीयः नरोत्तमःdarśanīyaḥ narottamaḥпрекрасный лучший из людей; видный герой
निर्विशेषम् महाराजnirviśeṣam mahārājaбез различия, великий царь; неотличимо
यथा हि विजयः तथाyathā hi vijayaḥ tathāкак именно Виджая, так; словно сам Арджуна
तत्र ते पार्थिवाः सर्वेtatra te pārthivāḥ sarveтам те все цари; там все цари
शरवृष्टीः समासृजन्śaravṛṣṭīḥ samāsṛjanдожди стрел выпустили; излили стрелы
क्रोधरक्तेक्षणाः क्रूराःkrodharaktekṣaṇāḥ krūrāḥжестокие с глазами красными от гнева; красноглазые от гнева
हन्तुकामाः वृकोदरम्hantukāmāḥ vṛkodaramжелавшие убить Врикодару; желая убить Бхиму
सः विदार्य महासेनाम्saḥ vidārya mahāsenāmон разорвав великую армию; прорвав великую рать
शरैः संनतपर्वभिःśaraiḥ saṃnataparvabhiḥстрелами с ровными узлами; острыми стрелами
निश्चक्राम रणात् भीमःniścakrāma raṇāt bhīmaḥвышел из битвы Бхима; Бхима вышел из боя
मत्स्यः जालात् इव अम्भसिmatsyaḥ jālāt iva ambhasiкак рыба из сети в воде; словно рыба из сети
अनुवाद

Услышав этот гул, могучий Бхимасена очень обрадовался, жаждая увидеть Партху. Едва услышав, что Партха идёт, доблестный Бхимасена, не щадя жизни, стал сокрушать твоё войско, великий царь. Сын Ваю, доблестный Бхима, двигался как ветер, равный ветру по стремительности. Твоё войско, теснимое им, металось, о царь царей, словно разбитая лодка в море. Тогда Бхима, являя ловкость рук, страшными стрелами кромсал эту армию, отправляя её к Яме. Там, Бхарата, воины в бою содрогнулись, увидев сверхчеловеческую силу Бхимы, словно увидели Время в конце юги. Увидев, как Бхимасена давит их своей мощью, царь Дурьодхана сказал такие слова. Этот великий лучник приказал всем воинам в бою: “Убейте Бхиму! Если он будет убит, я считаю всё войско врагов уничтоженным без остатка”. Получив приказ твоего сына, цари со всех сторон покрыли Бхиму дождями стрел. Многочисленные слоны, люди, жаждущие победы, колесницы и кони окружили Врикодару. Окружённый со всех сторон героями, герой сиял, лучший Бхаратов, как луна среди звёзд. В бою он блистал так, прекрасный лучший из людей, что был неотличим от Виджаи. Тогда все те цари, жестокие, с глазами, красными от гнева, желая убить Врикодару, излили на него дожди стрел. Но Бхима прорвал великую армию острыми стрелами и вышел из боя, как рыба из сети в воде».

संस्करण

e0237ed30f4f · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:46:48 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से