महाभारत
Gāndhārī Laments Her Sons11.18.1-8
9921 / 15823
महाभारत · 11.18.1-8
देवनागरी

गान्धार्य् उवाच
पश्य माधव पुत्रान् मे शतसंख्याञ् जितक्लमान् ॥
गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान् रणे ॥
इदं दुःखतरं मे ऽद्य यद् इमा मुक्तमूर्धजाः ॥
हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे स्नुषाः ॥
प्रासादतलचारिण्यश् चरणैर् भूषणान्वितैः ॥
आपन्ना यत् स्पृशन्तीमा रुधिरार्द्रां वसुंधराम् ॥
गृध्रान् उत्सारयन्त्यश् च गोमायून् वायसांस् तथा ॥
शोकेनार्ता विघूर्णन्त्यो मत्ता इव चरन्त्य् उत ॥
एषान्या त्व् अनवद्याङ्गी करसंमितमध्यमा ॥
घोरं तद् वैशसं दृष्ट्वा निपतत्य् अतिदुःखिता ॥
दृष्ट्वा मे पार्थिवसुताम् एतां लक्ष्मणमातरम् ॥
राजपुत्रीं महाबाहो मनो न व्युपशाम्यति ॥
भ्रातॄंश् चान्याः पतींश् चान्याः पुत्रांश् च निहतान् भुवि ॥
दृष्ट्वा परिपतन्त्य् एताः प्रगृह्य सुभुजा भुजान् ॥
मध्यमानां तु नारीणां वृद्धानां चापराजित ॥
आक्रन्दं हतबन्धूनां दारुणे वैशसे शृणु ॥

लिप्यंतरण (IAST)

gāndhāry uvāca
paśya mādhava putrān me śatasaṃkhyāñ jitaklamān ||
gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṃ nihatān raṇe ||
idaṃ duḥkhataraṃ me 'dya yad imā muktamūrdhajāḥ ||
hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me snuṣāḥ ||
prāsādatalacāriṇyaś caraṇair bhūṣaṇānvitaiḥ ||
āpannā yat spṛśantīmā rudhirārdrāṃ vasuṃdharām ||
gṛdhrān utsārayantyaś ca gomāyūn vāyasāṃs tathā ||
śokenārtā vighūrṇantyo mattā iva caranty uta ||
eṣānyā tv anavadyāṅgī karasaṃmitamadhyamā ||
ghoraṃ tad vaiśasaṃ dṛṣṭvā nipataty atiduḥkhitā ||
dṛṣṭvā me pārthivasutām etāṃ lakṣmaṇamātaram ||
rājaputrīṃ mahābāho mano na vyupaśāmyati ||
bhrātṝṃś cānyāḥ patīṃś cānyāḥ putrāṃś ca nihatān bhuvi ||
dṛṣṭvā paripatanty etāḥ pragṛhya subhujā bhujān ||
madhyamānāṃ tu nārīṇāṃ vṛddhānāṃ cāparājita ||
ākrandaṃ hatabandhūnāṃ dāruṇe vaiśase śṛṇu ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गान्धारी उवाचgāndhārī uvācaГандхари сказала; Гандхари произнесла
पश्य माधवpaśya mādhavaпосмотри, Мадхава; взгляни, Кришна
पुत्रान् मेputrān meна сыновей моих; моих сыновей
शत संख्यान्śata saṃkhyānчислом сто; сотню
जित क्लमान्jita klamānпобедивших усталость; не знавших изнеможения
गदया भीमसेनेनgadayā bhīmasenenaпалицей Бхимасеной; булавой Бхимы
भूयिष्ठम् निहतान् रणेbhūyiṣṭham nihatān raṇeпо большей части убитых в битве; почти всех сражённых
इदम् दुःखतरम् मे अद्यidam duḥkhataram me adyaэто сегодня тяжелее мне; это для меня мучительнее
यत् इमाः मुक्त मूर्धजाःyat imāḥ mukta mūrdhajāḥчто эти с распущенными волосами; когда эти растрёпанные
हत पुत्राः रणे बालाःhata putrāḥ raṇe bālāḥс убитыми сыновьями в битве, юные; молодые, потерявшие детей
परिधावन्ति मे स्नुषाःparidhāvanti me snuṣāḥбегают вокруг мои невестки; мечутся мои снохи
प्रासाद तल चारिण्यःprāsāda tala cāriṇyaḥпо террасам дворцов ходившие; привыкшие к дворцам
चरणैः भूषण अन्वितैःcaraṇaiḥ bhūṣaṇa anvitaiḥстопами с украшениями; украшенными ногами
आपन्नाः यत् स्पृशन्ति इमाःāpannāḥ yat spṛśanti imāḥнесчастные теперь касаются; теперь вынуждены ступать
रुधिर आर्द्राम् वसुंधराम्rudhira ārdrām vasuṃdharāmкровью влажной земли; по земле, мокрой от крови
गृध्रान् उत्सारयन्त्यः चgṛdhrān utsārayantyaḥ caи грифов отгоняя; прогоняя стервятников
गोमायून् वायसान् तथाgomāyūn vāyasān tathāшакалов и ворон также; зверей и птиц
शोकेन आर्ताःśokena ārtāḥгорем мучимые; поражённые скорбью
विघूर्णन्त्यःvighūrṇantyaḥшатающиеся; кружащиеся в смятении
मत्ताः इव चरन्ति उतmattāḥ iva caranti utaсловно пьяные ходят; бродят как безумные
एषा अन्या तुeṣā anyā tuа вот другая; эта же другая
अनवद्य अङ्गीanavadya aṅgīс безупречными членами; прекрасная телом
कर संमित मध्यमाkara saṃmita madhyamāс талией в ладонь; тонкостаная
घोरम् तत् वैशसम् दृष्ट्वाghoram tat vaiśasam dṛṣṭvāувидев ту страшную бойню; глядя на ужасное истребление
निपतति अतिदुःखिताnipatati atiduḥkhitāпадает, чрезмерно страдая; валится от горя
दृष्ट्वा मे पार्थिव सुताम्dṛṣṭvā me pārthiva sutāmувидев мою царскую дочь; глядя на царевну
एताम् लक्ष्मण मातरम्etām lakṣmaṇa mātaramэту мать Лакшманы; мать Лакшманы
राजपुत्रीम् महाबाहोrājaputrīm mahābāhoцаревну, о сильнорукий; княжну
मनः न व्युपशाम्यतिmanaḥ na vyupaśāmyatiум не успокаивается; сердце не находит покоя
भ्रातॄन् च अन्याःbhrātṝn ca anyāḥи братьев одни; одни видят братьев
पतीन् च अन्याःpatīn ca anyāḥи мужей другие; другие мужей
पुत्रान् च निहतान् भुविputrān ca nihatān bhuviи сыновей, убитых на земле; павших детей
दृष्ट्वा परिपतन्ति एताःdṛṣṭvā paripatanti etāḥувидев, падают эти; они валятся
प्रगृह्य सुभुजाः भुजान्pragṛhya subhujāḥ bhujānподняв прекрасные руки; простирая руки
मध्यमानाम् तु नारीणाम्madhyamānām tu nārīṇāmженщин среднего возраста; молодых женщин
वृद्धानाम् च अपराजितvṛddhānām ca aparājitaи старых, непобедимый; и пожилых
आक्रन्दम् हत बन्धूनाम्ākrandam hata bandhūnāmплач потерявших родных; вопль лишённых близких
दारुणे वैशसे शृणुdāruṇe vaiśase śṛṇuна страшной бойне слушай; услышь в этом истреблении
अनुवाद

Гандхари сказала: «Посмотри, Мадхава, на моих сто сыновей, не знавших изнеможения, по большей части убитых в битве палицей Бхимасены. Но сегодня для меня ещё тяжелее то, что мои юные невестки, с распущенными волосами и убитыми в битве сыновьями, мечутся вокруг. Они прежде ходили по террасам дворцов украшенными стопами, а теперь, несчастные, ступают по земле, влажной от крови. Отгоняя грифов, шакалов и ворон, поражённые скорбью, они шатаются и бродят словно безумные. Вот другая, прекрасная телом, тонкостаная, увидев эту страшную бойню, падает от чрезмерного горя. О сильнорукий, когда я смотрю на эту царевну, мать Лакшманы, моё сердце не находит покоя. Одни, увидев на земле убитых братьев, другие мужей, третьи сыновей, падают, простирая прекрасные руки. Услышь, непобедимый, плач молодых и старых женщин, потерявших родных, на этой страшной бойне».

संस्करण

2d361c84c61e · प्रकाशित 20 जून 2026, 2:08:16 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से