महाभारत
Yudhiṣṭhira Grieves for Karna12.1.28-44
9968 / 15823
महाभारत · 12.1.28-44
देवनागरी

न हि शक्ष्याम्य् अहं त्यक्तुं नृपं दुर्योधनं रणे ॥
अनार्यं च नृशंसं च कृतघ्नं च हि मे भवेत् ॥
युधिष्ठिरेण संधिं च यदि कुर्यां मते तव ॥
भीतो रणे श्वेतवाहाद् इति मां मंस्यते जनः ॥
सो ऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम् ॥
संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चाद् इति च सो ऽब्रवीत् ॥
तम् अवोचत् किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम् ॥
चतुर्णाम् अभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम् ॥
सो ऽब्रवीन् मातरं धीमान् वेपमानः कृताञ्जलिः ॥
प्राप्तान् विषह्यांश् चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान् ॥
पञ्चैव हि सुता मातर् भविष्यन्ति हि ते ध्रुवम् ॥
सकर्णा वा हते पार्थे सार्जुना वा हते मयि ॥
तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रम् अथाब्रवीत् ॥
भ्रातॄणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि ॥
तम् एवम् उक्त्वा तु पृथा विसृज्योपययौ गृहान् ॥
सो ऽर्जुनेन हतो वीरो भ्राता भ्रात्रा सहोदरः ॥
न चैव विवृतो मन्त्रः पृथायास् तस्य वा मुने ॥
अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनासौ निपातितः ॥
अहं त्व् अज्ञासिषं पश्चात् स्वसोदर्यं द्विजोत्तम ॥
पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात् प्रभो ॥
तेन मे दूयते ऽतीव हृदयं भ्रातृघातिनः ॥
कर्णार्जुनसहायो ऽहं जयेयम् अपि वासवम् ॥
सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर् दुरात्मभिः ॥
सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति ॥
यदा ह्य् अस्य गिरो रूक्षाः शृणोमि कटुकोदयाः ॥
सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः ॥
तदा नश्यति मे क्रोधः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह ॥
कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर् मम ॥
सादृश्यहेतुम् अन्विच्छन् पृथायास् तव चैव ह ॥
कारणं नाधिगच्छामि कथं चिद् अपि चिन्तयन् ॥
कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रम् अग्रसत् ॥
कथं च शप्तो भ्राता मे तत् त्वं वक्तुम् इहार्हसि ॥
श्रोतुम् इच्छामि भगवंस् त्वत्तः सर्वं यथातथम् ॥
भवान् हि सर्वविद् विद्वांल् लोके वेद कृताकृतम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

na hi śakṣyāmy ahaṃ tyaktuṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ raṇe ||
anāryaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca kṛtaghnaṃ ca hi me bhavet ||
yudhiṣṭhireṇa saṃdhiṃ ca yadi kuryāṃ mate tava ||
bhīto raṇe śvetavāhād iti māṃ maṃsyate janaḥ ||
so 'haṃ nirjitya samare vijayaṃ sahakeśavam ||
saṃdhāsye dharmaputreṇa paścād iti ca so 'bravīt ||
tam avocat kila pṛthā punaḥ pṛthulavakṣasam ||
caturṇām abhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam ||
so 'bravīn mātaraṃ dhīmān vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ ||
prāptān viṣahyāṃś caturo na haniṣyāmi te sutān ||
pañcaiva hi sutā mātar bhaviṣyanti hi te dhruvam ||
sakarṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi ||
taṃ putragṛddhinī bhūyo mātā putram athābravīt ||
bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi ||
tam evam uktvā tu pṛthā visṛjyopayayau gṛhān ||
so 'rjunena hato vīro bhrātā bhrātrā sahodaraḥ ||
na caiva vivṛto mantraḥ pṛthāyās tasya vā mune ||
atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ ||
ahaṃ tv ajñāsiṣaṃ paścāt svasodaryaṃ dvijottama ||
pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanāt prabho ||
tena me dūyate 'tīva hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ ||
karṇārjunasahāyo 'haṃ jayeyam api vāsavam ||
sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ ||
sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati ||
yadā hy asya giro rūkṣāḥ śṛṇomi kaṭukodayāḥ ||
sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ ||
tadā naśyati me krodhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha ||
kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matir mama ||
sādṛśyahetum anvicchan pṛthāyās tava caiva ha ||
kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃ cid api cintayan ||
kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakram agrasat ||
kathaṃ ca śapto bhrātā me tat tvaṃ vaktum ihārhasi ||
śrotum icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ sarvaṃ yathātatham ||
bhavān hi sarvavid vidvāṃl loke veda kṛtākṛtam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
न हि शक्ष्यामि अहम् त्यक्तुम्na hi śakṣyāmi aham tyaktumведь не смогу я оставить; не смогу покинуть
नृपम् दुर्योधनम् रणेnṛpam duryodhanam raṇeцаря Дурьодхану в бою; Дурьодхану
अनार्यम् च नृशंसम् चanāryam ca nṛśaṃsam caнеблагородным и жестоким; низким и безжалостным
कृतघ्नम् च हि मे भवेत्kṛtaghnam ca hi me bhavetи неблагодарным для меня было бы; я был бы неблагодарным
युधिष्ठिरेण संधिम् चyudhiṣṭhireṇa saṃdhim caи мир с Юдхиштхирой; союз с тобой
यदि कुर्याम् मते तवyadi kuryām mate tavaесли сделаю по твоему мнению; если приму твой совет
भीतः रणे श्वेत वाहात्bhītaḥ raṇe śveta vāhātиспугавшийся в бою белоконного; испугавшийся Арджуны
इति माम् मंस्यते जनःiti mām maṃsyate janaḥтак меня будет считать народ; люди подумают
सः अहम् निर्जित्य समरेsaḥ aham nirjitya samareтак я, победив в битве; сначала победив
विजयम् सह केशवम्vijayam saha keśavamВиджаю вместе с Кешавой; Арджуну с Кришной
संधास्ये धर्म पुत्रेणsaṃdhāsye dharma putreṇaзаключу мир с сыном Дхармы; помирюсь с Юдхиштхирой
पश्चात् इति च सः अब्रवीत्paścāt iti ca saḥ abravītпотом, так он сказал; так он ответил
तम् अवोचत् किल पृथाtam avocat kila pṛthāему сказала ведь Притха; Кунти сказала
पुनः पृथुल वक्षसम्punaḥ pṛthula vakṣasamснова широкогрудому; могучему Карне
चतुर्णाम् अभयम् देहिcaturṇām abhayam dehiчетверым дай безопасность; пощади четырёх
कामम् युध्यस्व फल्गुनम्kāmam yudhyasva phalgunamсколько хочешь, сражайся с Пхалгуной; бейся с Арджуной
सः अब्रवीत् मातरम् धीमान्saḥ abravīt mātaram dhīmānон сказал матери, мудрый; Карна ответил
वेपमानः कृत अञ्जलिःvepamānaḥ kṛta añjaliḥдрожа, со сложенными ладонями; со смирением
प्राप्तान् विषह्यान् चतुरोprāptān viṣahyān caturoдостигнутых, победимых, четверых; если встречу четырёх
न हनिष्यामि ते सुतान्na haniṣyāmi te sutānне убью твоих сыновей; пощажу их
पञ्च एव हि सुताः मातर्pañca eva hi sutāḥ mātarпять же сыновей, мать; пятеро сыновей
भविष्यन्ति हि ते ध्रुवम्bhaviṣyanti hi te dhruvamбудут у тебя несомненно; останутся у тебя
सकर्णा वा हते पार्थेsakarṇā vā hate pārtheс Карной, если Партха убит; если падёт Арджуна
सार्जुना वा हते मयिsārjunā vā hate mayiили с Арджуной, если я убит; если паду я
तम् पुत्र गृद्धिनी भूयःtam putra gṛddhinī bhūyaḥему, жаждущая сыновей, снова; мать ещё
माता पुत्रम् अथ अब्रवीत्mātā putram atha abravītмать сыну сказала; обратилась к сыну
भ्रातॄणाम् स्वस्ति कुर्वीथाःbhrātṝṇām svasti kurvīthāḥбратьям благо сделай; позаботься о братьях
येषाम् स्वस्ति चिकीर्षसिyeṣām svasti cikīrṣasiкоторым благо желаешь; если желаешь блага
तम् एवम् उक्त्वा तु पृथाtam evam uktvā tu pṛthāтак сказав ему, Притха; после этих слов
विसृज्य उपययौ गृहान्visṛjya upayayau gṛhānотпустив, ушла домой; вернулась
सः अर्जुनेन हतः वीरःsaḥ arjunena hataḥ vīraḥон Арджуной убитый герой; пал от Арджуны
भ्राता भ्रात्रा सहोदरःbhrātā bhrātrā sahodaraḥбрат братом, единоутробный; родной брат
न च एव विवृतः मन्त्रःna ca eva vivṛtaḥ mantraḥи тайна не была открыта; секрет не раскрыт
पृथायाः तस्य वा मुनेpṛthāyāḥ tasya vā muneПритхи или его, муни; Кунти и Карны
अथ शूरः महेष्वासःatha śūraḥ maheṣvāsaḥзатем герой, великий лучник; могучий воин
पार्थेन असौ निपातितःpārthena asau nipātitaḥПартхой тот повержен; Арджуной сражён
अहम् तु अज्ञासिषम् पश्चात्aham tu ajñāsiṣam paścātя же узнал позже; после всего
स्व सोदर्यम् द्विज उत्तमsva sodaryam dvija uttamaединоутробность, лучший дваждырождённый; что он брат
पूर्वजम् भ्रातरम् कर्णम्pūrvajam bhrātaram karṇamстаршего брата Карну; первенца
पृथायाः वचनात् प्रभोpṛthāyāḥ vacanāt prabhoиз слова Притхи, господин; по словам Кунти
तेन मे दूयते अतीवtena me dūyate atīvaот этого моё очень болит; из-за этого терзается
हृदयम् भ्रातृ घातिनःhṛdayam bhrātṛ ghātinaḥсердце убийцы брата; моё сердце
कर्ण अर्जुन सहायः अहम्karṇa arjuna sahāyaḥ ahamс Карной и Арджуной помощниками я; с обоими братьями
जयेयम् अपि वासवम्jayeyam api vāsavamпобедил бы даже Васаву; одолел бы Индру
सभायाम् क्लिश्यमानस्यsabhāyām kliśyamānasyaв собрании мучимого; когда меня унижали
धार्तराष्ट्रैः दुरात्मभिःdhārtarāṣṭraiḥ durātmabhiḥзлыми сыновьями Дхритараштры; Кауравами
सहसा उत्पतितः क्रोधःsahasā utpatitaḥ krodhaḥвнезапно поднявшийся гнев; вспыхнувший гнев
कर्णम् दृष्ट्वा प्रशाम्यतिkarṇam dṛṣṭvā praśāmyatiувидев Карну, успокаивался; затихал при виде Карны
यदा हि अस्य गिरः रूक्षाःyadā hi asya giraḥ rūkṣāḥкогда ведь его грубые речи; жёсткие слова
शृणोमि कटुक उदयाःśṛṇomi kaṭuka udayāḥслышу, горько возникающие; с резким смыслом
सभायाम् गदतः द्यूतेsabhāyām gadataḥ dyūteв собрании говорящего при игре; во время костей
दुर्योधन हित एषिणःduryodhana hita eṣiṇaḥжелающего блага Дурьодхане; сторонника Дурьодханы
तदा नश्यति मे क्रोधःtadā naśyati me krodhaḥтогда исчезал мой гнев; гнев уходил
पादौ तस्य निरीक्ष्य हpādau tasya nirīkṣya haувидев его стопы; глядя на ноги
कुन्त्या हि सदृशौ पादौkuntyā hi sadṛśau pādauведь на Кунти похожие стопы; стопы как у Кунти
कर्णस्य इति मतिः ममkarṇasya iti matiḥ mamaКарны, так мысль моя; так я думал
सादृश्य हेतुम् अन्विच्छन्sādṛśya hetum anvicchanпричину сходства ища; ищя основание сходства
पृथायाः तव च एवpṛthāyāḥ tava ca evaПритхи и твоего тоже; с тобой, Нарада
कारणम् न अधिगच्छामिkāraṇam na adhigacchāmiпричину не находил; не понимал
कथं चिद् अपि चिन्तयन्kathaṃ cid api cintayanкак ни думал; при всех размышлениях
कथम् नु तस्य संग्रामेkatham nu tasya saṃgrāmeкак же его в битве; как в бою
पृथिवी चक्रम् अग्रसत्pṛthivī cakram agrasatземля колесо поглотила; колесо увязло
कथम् च शप्तः भ्राता मेkatham ca śaptaḥ bhrātā meи как проклят был брат мой; почему был проклят
तत् त्वम् वक्तुम् इह अर्हसिtat tvam vaktum iha arhasiэто ты должен здесь сказать; объясни мне
श्रोतुम् इच्छामि भगवन्śrotum icchāmi bhagavanуслышать желаю, господин; хочу знать
त्वत्तः सर्वम् यथातथम्tvattaḥ sarvam yathātathamот тебя всё как было; полностью истину
भवान् हि सर्ववित् विद्वान्bhavān hi sarvavit vidvānты ведь всезнающий мудрый; ты всё знаешь
लोके वेद कृत अकृतम्loke veda kṛta akṛtamв мире знаешь сделанное и несделанное; явное и скрытое
अनुवाद

«Карна сказал: “Я не смогу оставить царя Дурьодхану в бою. Для меня это было бы неблагородно, жестоко и неблагодарно. Если я, по твоему совету, заключу мир с Юдхиштхирой, люди подумают, что я испугался в бою белоконного Арджуны. Поэтому сначала я побежу в сражении Виджаю вместе с Кешавой, а потом заключу мир с сыном Дхармы”. Тогда Притха снова сказала широкогрудому: “Дай безопасность четверым; с Пхалгуной сражайся сколько хочешь”. Мудрый Карна, дрожа и сложив ладони, ответил матери: “Если встречу четверых твоих сыновей и смогу их победить, я не убью их. Мать, у тебя несомненно останется пять сыновей: либо с Карной, если Партха будет убит, либо с Арджуной, если погибну я”. Тогда мать, жаждущая сохранить сыновей, снова сказала ему: “Сделай благо братьям, которым желаешь блага”. Сказав так, Притха отпустила его и ушла домой. И этот герой, мой единоутробный брат, был убит братом Арджуной. Тайна Притхи и Карны не была открыта, о муни, и великий лучник пал от руки Партхи. Лишь потом, о лучший дваждырождённый, я узнал от Притхи, что Карна был моим старшим единоутробным братом. От этого сердце моё, сердце убийцы брата, терзается сильнее всего. С Карной и Арджуной как помощниками я победил бы даже Васаву. Когда злые сыновья Дхритараштры мучили меня в собрании, мой внезапно вспыхивавший гнев успокаивался, стоило мне увидеть Карну. Когда в собрании, во время игры, я слышал его грубые и горькие речи, сказанные ради блага Дурьодханы, мой гнев исчезал, когда я смотрел на его стопы: стопы Карны были похожи на стопы Кунти, такова была моя мысль. Я искал причину этого сходства с Притхой и с тобой, но, как ни размышлял, не мог найти объяснения. Как же в битве земля поглотила его колесо? И как мой брат был проклят? Это ты должен рассказать мне. Господин, я хочу услышать от тебя всё как было, ведь ты всезнающий мудрец и знаешь в мире сделанное и несделанное».

संस्करण

ae660429097e · प्रकाशित 20 जून 2026, 2:44:38 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से