Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Krishna and Narada Console Grief12.29.35-73
10093 / 15823
महाभारत · 12.29.35-73
॥
देवनागरी

शिबिम् औशीनरं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ॥
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत् समवेष्टयत् ॥
महता रथघोषेण पृथिवीम् अनुनादयन् ॥
एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः ॥
यावद् अद्य गवाश्वं स्याद् आरण्यैः पशुभिः सह ॥
तावतीः प्रददौ गाः स शिबिर् औशीनरो ऽध्वरे ॥
नोद्यन्तारं धुरं तस्य कं चिन् मेने प्रजापतिः ॥
न भूतं न भविष्यन्तं सर्वराजसु भारत ॥
अन्यत्रौशीनराच् छैब्याद् राजर्षेर् इन्द्रविक्रमात् ॥
स चेन् ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस् त्वया ॥
पुत्रात् पुण्यतरश् चैव मा पुत्रम् अनुतप्यथाः ॥
अदक्षिणम् अयज्वानं तं वै संशाम्य मा शुचः ॥
भरतं चैव दौःषन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ॥
शाकुन्तलिं महेष्वासं भूरिद्रविणतेजसम् ॥
यो बद्ध्वा त्रिंशतो ह्य् अश्वान् देवेभ्यो यमुनाम् अनु ॥
सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गाम् अनु चतुर्दश ॥
अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ॥
इष्टवान् स महातेजा दौःषन्तिर् भरतः पुरा ॥
भरतस्य महत् कर्म सर्वराजसु पार्थिवाः ॥
खं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुम् अशक्नुवन् ॥
परं सहस्राद् यो बद्ध्वा हयान् वेदीं विचित्य च ॥
सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥
स चेन् ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस् त्वया ॥
पुत्रात् पुण्यतरश् चैव मा पुत्रम् अनुतप्यथाः ॥
रामं दाशरथिं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ॥
यो ऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रान् इवौरसान् ॥
विधवा यस्य विषये नानाथाः काश् चनाभवन् ॥
सर्वस्यासीत् पितृसमो रामो राज्यं यदान्वशात् ॥
कालवर्षाश् च पर्जन्याः सस्यानि रसवन्ति च ॥
नित्यं सुभिक्षम् एवासीद् रामे राज्यं प्रशासति ॥
प्राणिनो नाप्सु मज्जन्ति नानर्थे पावको ऽदहत् ॥
न व्यालजं भयं चासीद् रामे राज्यं प्रशासति ॥
आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिकाः ॥
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाः प्रजा रामे प्रशासति ॥
नान्योन्येन विवादो ऽभूत् स्त्रीणाम् अपि कुतो नृणाम् ॥
धर्मनित्याः प्रजाश् चासन् रामे राज्यं प्रशासति ॥
नित्यपुष्पफलाश् चैव पादपा निरुपद्रवाः ॥
सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति ॥
स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः ॥
दशाश्वमेधाञ् जारूथ्यान् आजहार निरर्गलान् ॥
श्यामो युवा लोहिताक्षो मत्तवारणविक्रमः ॥
दश वर्षसहस्राणि रामो राज्यम् अकारयत् ॥
स चेन् ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस् त्वया ॥
पुत्रात् पुण्यतरश् चैव मा पुत्रम् अनुतप्यथाः ॥
भगीरथं च राजानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ॥
यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः ॥
असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः ॥
अजयद् बाहुवीर्येण भगवान् पाकशासनः ॥
यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ॥
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणाम् अत्यकालयत् ॥
सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः ॥
रथे रथे शतं नागाः पद्मिनो हेममालिनः ॥
सहस्रम् अश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥
गवां सहस्रम् अश्वे ऽश्वे सहस्रं गव्य् अजाविकम् ॥
उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह ॥
गङ्गा भागीरथी तस्माद् उर्वशी ह्य् अभवत् पुरा ॥
भूरिदक्षिणम् इक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम् ॥
त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वम् उपेयुषी ॥
स चेन् ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस् त्वया ॥
पुत्रात् पुण्यतरश् चैव मा पुत्रम् अनुतप्यथाः ॥
दिलीपं चैवैलविलं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ॥
यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः ॥
इमां वै वसुसंपन्नां वसुधां वसुधाधिपः ॥
ददौ तस्मिन् महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥
तस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरोहितः ॥
सहस्रं वारणान् हैमान् दक्षिणाम् अत्यकालयत् ॥
यस्य यज्ञे महान् आसीद् यूपः श्रीमान् हिरण्मयः ॥
तं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपाश्रयन् ॥
चषालो यस्य सौवर्णस् तस्मिन् यूपे हिरण्मये ॥
ननृतुर् देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥
अवादयत् तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम् ॥
सर्वभूतान्य् अमन्यन्त मम वादयतीत्य् अयम् ॥
एतद् राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे ॥
यत् स्त्रियो हेमसंपन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते ॥
राजानम् उग्रधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम् ॥
ये ऽपश्यन् सुमहात्मानं ते ऽपि स्वर्गजितो नराः ॥
त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने ॥
स्वाध्यायघोषो ज्याघोषो दीयताम् इति चैव हि ॥
स चेन् ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस् त्वया ॥
पुत्रात् पुण्यतरश् चैव मा पुत्रम् अनुतप्यथाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śibim auśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya ||
ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavat samaveṣṭayat ||
mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīm anunādayan ||
ekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ ||
yāvad adya gavāśvaṃ syād āraṇyaiḥ paśubhiḥ saha ||
tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibir auśīnaro 'dhvare ||
nodyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃ cin mene prajāpatiḥ ||
na bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārata ||
anyatrauśīnarāc chaibyād rājarṣer indravikramāt ||
sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā ||
putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ ||
adakṣiṇam ayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ ||
bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma ||
śākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūridraviṇatejasam ||
yo baddhvā triṃśato hy aśvān devebhyo yamunām anu ||
sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgām anu caturdaśa ||
aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca ||
iṣṭavān sa mahātejā dauḥṣantir bharataḥ purā ||
bharatasya mahat karma sarvarājasu pārthivāḥ ||
khaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantum aśaknuvan ||
paraṃ sahasrād yo baddhvā hayān vedīṃ vicitya ca ||
sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau ||
sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā ||
putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ ||
rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya ||
yo 'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrān ivaurasān ||
vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāś canābhavan ||
sarvasyāsīt pitṛsamo rāmo rājyaṃ yadānvaśāt ||
kālavarṣāś ca parjanyāḥ sasyāni rasavanti ca ||
nityaṃ subhikṣam evāsīd rāme rājyaṃ praśāsati ||
prāṇino nāpsu majjanti nānarthe pāvako 'dahat ||
na vyālajaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati ||
āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥ ||
arogāḥ sarvasiddhārthāḥ prajā rāme praśāsati ||
nānyonyena vivādo 'bhūt strīṇām api kuto nṛṇām ||
dharmanityāḥ prajāś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati ||
nityapuṣpaphalāś caiva pādapā nirupadravāḥ ||
sarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati ||
sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ ||
daśāśvamedhāñ jārūthyān ājahāra nirargalān ||
śyāmo yuvā lohitākṣo mattavāraṇavikramaḥ ||
daśa varṣasahasrāṇi rāmo rājyam akārayat ||
sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā ||
putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ ||
bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya ||
yasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ ||
asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ ||
ajayad bāhuvīryeṇa bhagavān pākaśāsanaḥ ||
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ ||
ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat ||
sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ ||
rathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ ||
sahasram aśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ ||
gavāṃ sahasram aśve 'śve sahasraṃ gavy ajāvikam ||
upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha ||
gaṅgā bhāgīrathī tasmād urvaśī hy abhavat purā ||
bhūridakṣiṇam ikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham ||
trilokapathagā gaṅgā duhitṛtvam upeyuṣī ||
sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā ||
putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ ||
dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya ||
yasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ ||
imāṃ vai vasusaṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ ||
dadau tasmin mahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ ||
tasyeha yajamānasya yajñe yajñe purohitaḥ ||
sahasraṃ vāraṇān haimān dakṣiṇām atyakālayat ||
yasya yajñe mahān āsīd yūpaḥ śrīmān hiraṇmayaḥ ||
taṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāśrayan ||
caṣālo yasya sauvarṇas tasmin yūpe hiraṇmaye ||
nanṛtur devagandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā ||
avādayat tatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam ||
sarvabhūtāny amanyanta mama vādayatīty ayam ||
etad rājño dilīpasya rājāno nānucakrire ||
yat striyo hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sma śerate ||
rājānam ugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam ||
ye 'paśyan sumahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ ||
trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane ||
svādhyāyaghoṣo jyāghoṣo dīyatām iti caiva hi ||
sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā ||
putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
शिबिम् औशीनरम् च एवśibim auśīnaram ca evaи Шиби Аушинару; царя Шиби
मृतम् शुश्रुम सृञ्जयmṛtam śuśruma sṛñjayaумершим слышали, Шринджая; мы слышали умершим
यः इमाम् पृथिवीम् कृत्स्नाम्yaḥ imām pṛthivīm kṛtsnāmкто эту всю землю; всю эту землю
चर्मवत् समवेष्टयत्carmavat samaveṣṭayatкак кожей обернул; покрыл словно шкурой
महता रथ घोषेणmahatā ratha ghoṣeṇaвеликим грохотом колесниц; мощным шумом ратх
पृथिवीम् अनुनादयन्pṛthivīm anunādayanземлю оглашая; заставляя землю звучать
एक छत्राम् महीम् चक्रेeka chatrām mahīm cakreсделал землю под одним зонтом; объединил под властью
जैत्रेण एक रथेन यःjaitreṇa eka rathena yaḥпобедной одной колесницей; одной победной ратхой
यावत् अद्य गो अश्वम् स्यात्yāvat adya go aśvam syātсколько ныне коров и коней есть; сколько скота
आरण्यैः पशुभिः सहāraṇyaiḥ paśubhiḥ sahaвместе с лесными зверями; с дикими животными
तावतीः प्रददौ गाः सःtāvatīḥ pradadau gāḥ saḥстолько коров дал он; такое число коров
शिबिः औशीनरः अध्वरेśibiḥ auśīnaraḥ adhvareШиби Аушинара на жертве; во время обряда
न उद्यन्तारम् धुरम् तस्यna udyantāram dhuram tasyaнесущего его бремя нет; поднимающего его ношу
कं चित् मेने प्रजापतिःkaṃ cit mene prajāpatiḥкого-либо счёл Праджапати; Праджапати не счёл
न भूतम् न भविष्यन्तम्na bhūtam na bhaviṣyantamни бывшего, ни будущего; ни прошлого, ни грядущего
सर्व राजसु भारतsarva rājasu bhārataсреди всех царей, Бхарата; между правителями
अन्यत्र औशीनरात् शैब्यात्anyatra auśīnarāt śaibyātкроме Аушинары Шиби; помимо царя Шиби
राज ऋषेः इन्द्र विक्रमात्rāja ṛṣeḥ indra vikramātцарственного риши с силой Индры; подобного Индре
सः चेत् ममार सृञ्जयsaḥ cet mamāra sṛñjayaесли и он умер, Шринджая; коль скоро он умер
चतुर् भद्रतरः त्वयाcatur bhadrataraḥ tvayāвчетверо превосходнее тебя; четырежды счастливее тебя
पुत्रात् पुण्यतरः च एवputrāt puṇyataraḥ ca evaи праведнее твоего сына; также благочестивее сына
मा पुत्रम् अनुतप्यथाःmā putram anutapyathāḥне скорби о сыне; не оплакивай сына
अदक्षिणम् अयज्वानम्adakṣiṇam ayajvānamне дававшего даров, не жертвовавшего; лишённого дакшины и жертв
संशाम्य मा शुचःsaṃśāmya mā śucaḥуспокойся, не скорби; умиротвори себя
भरतम् च एव दौःषन्तिम्bharatam ca eva dauḥṣantimи Бхарату Даухшанти; Бхарату, сына Духшанты
मृतम् सृञ्जय शुश्रुमmṛtam sṛñjaya śuśrumaумершим, Шринджая, слышали; мы слышали умершим
शाकुन्तलिम् महा इष्वासम्śākuntalim mahā iṣvāsamсына Шакунталы, великого лучника; Шакунталу с мощным луком
भूरि द्रविण तेजसम्bhūri draviṇa tejasamс большим богатством и блеском; многоимущего и славного
यः बद्ध्वा त्रिंशतः अश्वान्yaḥ baddhvā triṃśataḥ aśvānкоторый связал тридцать коней; приготовил тридцать лошадей
देवेभ्यः यमुनाम् अनुdevebhyaḥ yamunām anuбогам вдоль Ямуны; для богов у Ямуны
सरस्वतीम् विंशतिम् चsarasvatīm viṃśatim caи двадцать у Сарасвати; двадцать при Сарасвати
गङ्गाम् अनु चतुर्दशgaṅgām anu caturdaśaи четырнадцать вдоль Ганги; четырнадцать у Ганги
अश्वमेध सहस्रेणaśvamedha sahasreṇaтысячей ашвамедх; тысячью конских жертв
राजसूय शतेन चrājasūya śatena caи сотней раджасуй; сотней царских посвящений
इष्टवान् स महा तेजाःiṣṭavān sa mahā tejāḥжертвовал тот великоблестящий; совершил обряды
दौःषन्तिः भरतः पुराdauḥṣantiḥ bharataḥ purāДаухшанти Бхарата прежде; древний Бхарата
भरतस्य महत् कर्मbharatasya mahat karmaвеликое деяние Бхараты; его подвиг
सर्व राजसु पार्थिवाःsarva rājasu pārthivāḥсреди всех царей правители; земные владыки
खम् मर्त्याः इव बाहुभ्याम्kham martyāḥ iva bāhubhyāmкак небо смертные руками; словно небо руками
न अनुगन्तुम् अशक्नुवन्na anugantum aśaknuvanне могли догнать; не смогли достичь
परम् सहस्रात् यः बद्ध्वाparam sahasrāt yaḥ baddhvāсверх тысячи связав; сверх тысячи приготовив
हयान् वेदीम् विचित्य चhayān vedīm vicitya caконей и устроив алтарь; соорудив веди
सहस्रम् यत्र पद्मानाम्sahasram yatra padmānāmгде тысячу падм; тысячу лотосов богатства
कण्वाय भरतः ददौkaṇvāya bharataḥ dadauКанве Бхарата дал; подарил Канве
सः चेत् ममार सृञ्जयsaḥ cet mamāra sṛñjayaесли и он умер, Шринджая; коль скоро он умер
चतुर् भद्रतरः त्वयाcatur bhadrataraḥ tvayāвчетверо превосходнее тебя; четырежды счастливее тебя
पुत्रात् पुण्यतरः च एवputrāt puṇyataraḥ ca evaи праведнее твоего сына; также благочестивее сына
मा पुत्रम् अनुतप्यथाःmā putram anutapyathāḥне скорби о сыне; не оплакивай сына
रामम् दाशरथिम् च एवrāmam dāśarathim ca evaи Раму Дашаратхи; Раму, сына Дашаратхи
मृतम् शुश्रुम सृञ्जयmṛtam śuśruma sṛñjayaумершим слышали, Шринджая; мы слышали умершим
यः अन्वकम्पत वै नित्यम्yaḥ anvakampata vai nityamкоторый сострадал всегда; постоянно жалел
प्रजाः पुत्रान् इव औरसान्prajāḥ putrān iva aurasānподданным как родным сыновьям; народ как детей
विधवाः यस्य विषयेvidhavāḥ yasya viṣayeв чьей стране вдов; в его владении
न अनाथाः काः चन अभवन्na anāthāḥ kāḥ cana abhavanне было никаких беззащитных; никто не был сиротой
सर्वस्य आसीत् पितृ समःsarvasya āsīt pitṛ samaḥдля всех был подобен отцу; отеческий ко всем
रामः राज्यम् यदा अन्वशात्rāmaḥ rājyam yadā anvaśātкогда Рама правил царством; во время правления
काल वर्षाः च पर्जन्याःkāla varṣāḥ ca parjanyāḥвовремя дождили облака; дожди шли в срок
सस्यानि रसवन्ति चsasyāni rasavanti caи растения были сочными; злаки полны сока
नित्यम् सुभिक्षम् एव आसीत्nityam subhikṣam eva āsītвсегда было изобилие; постоянно благоденствие
रामे राज्यम् प्रशासतिrāme rājyam praśāsatiкогда Рама правил царством; при правлении Рамы
प्राणिनः न अप्सु मज्जन्तिprāṇinaḥ na apsu majjantiживые не тонули в водах; существа не погибали
न अनर्थे पावकः अदहत्na anarthe pāvakaḥ adahatогонь не жёг без причины; пожар не вредил зря
न व्यालजम् भयम् च आसीत्na vyālajam bhayam ca āsītи не было страха от зверей; опасности от змей и хищников
रामे राज्यम् प्रशासतिrāme rājyam praśāsatiкогда Рама правил царством; при власти Рамы
आसन् वर्ष सहस्राणिāsan varṣa sahasrāṇiбыли тысячи лет; жили тысячелетиями
तथा पुत्र सहस्रिकाःtathā putra sahasrikāḥи с тысячами сыновей; имея множество детей
अरोगाः सर्व सिद्ध अर्थाःarogāḥ sarva siddha arthāḥздоровые, с достигнутыми целями; без болезней
प्रजाः रामे प्रशासतिprajāḥ rāme praśāsatiподданные при правлении Рамы; народ Рамы
न अन्योन्येन विवादः अभूत्na anyonyena vivādaḥ abhūtмежду собой спора не было; не возникало ссоры
स्त्रीणाम् अपि कुतः नृणाम्strīṇām api kutaḥ nṛṇāmдаже у женщин, тем более мужчин; не говоря о людях
धर्म नित्याः प्रजाः च आसन्dharma nityāḥ prajāḥ ca āsanи подданные были всегда в дхарме; народ был праведен
रामे राज्यम् प्रशासतिrāme rājyam praśāsatiкогда Рама правил царством; при Раме
नित्य पुष्प फलाः च एवnitya puṣpa phalāḥ ca evaи всегда с цветами и плодами; вечно цветущие
पादपाः निरुपद्रवाःpādapāḥ nirupadravāḥдеревья без повреждений; деревья невредимые
सर्वाः द्रोण दुघाः गावःsarvāḥ droṇa dughāḥ gāvaḥвсе коровы давали дроны молока; коровы были обильномолочны
रामे राज्यम् प्रशासतिrāme rājyam praśāsatiкогда Рама правил царством; при Раме
सः चतुर्दश वर्षाणिsaḥ caturdaśa varṣāṇiон четырнадцать лет; тот
वने प्रोष्य महा तपाःvane proṣya mahā tapāḥпрожив в лесу, великотапасный; после лесного изгнания
दश अश्वमेधान् जारूथ्यान्daśa aśvamedhān jārūthyānдесять ашвамедх джарутхья; десять конских жертв
आजहार निरर्गलान्ājahāra nirargalānсовершил беспрепятственно; исполнил без помех
श्यामः युवा लोहित अक्षःśyāmaḥ yuvā lohita akṣaḥсмуглый, юный, красноглазый; тёмный молодой
मत्त वारण विक्रमःmatta vāraṇa vikramaḥс поступью пьяного слона; с силой слона
दश वर्ष सहस्राणिdaśa varṣa sahasrāṇiдесять тысяч лет; десятитысячелетие
रामः राज्यम् अकारयत्rāmaḥ rājyam akārayatРама правил царством; Рама царствовал
सः चेत् ममार सृञ्जयsaḥ cet mamāra sṛñjayaесли и он умер, Шринджая; коль скоро он умер
चतुर् भद्रतरः त्वयाcatur bhadrataraḥ tvayāвчетверо превосходнее тебя; четырежды счастливее тебя
पुत्रात् पुण्यतरः च एवputrāt puṇyataraḥ ca evaи праведнее твоего сына; также благочестивее сына
मा पुत्रम् अनुतप्यथाःmā putram anutapyathāḥне скорби о сыне; не оплакивай сына
भगीरथम् च राजानम्bhagīratham ca rājānamи царя Бхагиратху; правителя Бхагиратху
मृतम् शुश्रुम सृञ्जयmṛtam śuśruma sṛñjayaумершим слышали, Шринджая; мы слышали умершим
यस्य इन्द्रः वितते यज्ञेyasya indraḥ vitate yajñeв чьей широкой жертве Индра; на его обряде
सोमम् पीत्वा मद उत्कटःsomam pītvā mada utkaṭaḥвыпив сому, сильно опьянённый; возбуждённый сомой
असुराणाम् सहस्राणिasurāṇām sahasrāṇiтысячи асуров; многие тысячи демонов
बहूनि सुर सत्तमःbahūni sura sattamaḥмногие, лучший богов; множество
अजयत् बाहु वीर्येणajayat bāhu vīryeṇaпобедил силой рук; одолел мощью
भगवान् पाक शासनःbhagavān pāka śāsanaḥбхагаван Паказашана; Индра
यः सहस्रम् सहस्राणाम्yaḥ sahasram sahasrāṇāmкоторый тысячу тысяч; миллион
कन्याः हेम विभूषिताःkanyāḥ hema vibhūṣitāḥдевушек золотом украшенных; златоукрашенных дев
ईजानः वितते यज्ञेījānaḥ vitate yajñeжертвуя на широкой жертве; при великом обряде
दक्षिणाम् अत्यकालयत्dakṣiṇām atyakālayatдакшину превзошёл мерой; дал чрезмерные дары
सर्वाः रथ गताः कन्याःsarvāḥ ratha gatāḥ kanyāḥвсе девушки на колесницах; девы в ратхах
रथाः सर्वे चतुर् युजाःrathāḥ sarve catur yujāḥвсе колесницы четвероупряжные; ратхи с четырьмя конями
रथे रथे शतम् नागाःrathe rathe śatam nāgāḥпри каждой колеснице сто слонов; за ратхой слоны
पद्मिनः हेम मालिनःpadminaḥ hema mālinaḥпадмины с золотыми гирляндами; златовенчанные слоны
सहस्रम् अश्वाः एकैकम्sahasram aśvāḥ ekaikamтысяча коней каждого; за каждым
हस्तिनम् पृष्ठतः अन्वयुःhastinam pṛṣṭhataḥ anvayuḥслона следом сопровождала; шла за слоном
गवाम् सहस्रम् अश्वे अश्वेgavām sahasram aśve aśveтысяча коров за каждым конём; при каждом коне
सहस्रम् गवि अज अविकम्sahasram gavi aja avikamтысяча коз и овец за коровой; мелкий скот
उपह्वरे निवसतःupahvare nivasataḥу склона живущего; уединённо пребывающего
यस्य अङ्के निषसाद हyasya aṅke niṣasāda haна чьих коленях села; на лоно которого
गङ्गा भागीरथीgaṅgā bhāgīrathīГанга Бхагиратхи; река Ганга
तस्मात् उर्वशी हि अभवत्tasmāt urvaśī hi abhavatпоэтому Урваши стала; отсюда так было
भूरि दक्षिणम् इक्ष्वाकुम्bhūri dakṣiṇam ikṣvākumмногоодарного Икшваку; щедрого царя
यजमानम् भगीरथम्yajamānam bhagīrathamжертвующего Бхагиратху; совершавшего жертву
त्रि लोक पथ गा गङ्गाtri loka patha gā gaṅgāГанга, идущая путём трёх миров; трёхмирная река
दुहितृत्वम् उपेयुषीduhitṛtvam upeyuṣīдочерность приняла; стала дочерью
सः चेत् ममार सृञ्जयsaḥ cet mamāra sṛñjayaесли и он умер, Шринджая; коль скоро он умер
चतुर् भद्रतरः त्वयाcatur bhadrataraḥ tvayāвчетверо превосходнее тебя; четырежды счастливее тебя
पुत्रात् पुण्यतरः च एवputrāt puṇyataraḥ ca evaи праведнее твоего сына; также благочестивее сына
मा पुत्रम् अनुतप्यथाःmā putram anutapyathāḥне скорби о сыне; не оплакивай сына
दिलीपम् च एव ऐलविलम्dilīpam ca eva ailavilamи Дилипу Айлавилу; царя Дилипу
मृतम् शुश्रुम सृञ्जयmṛtam śuśruma sṛñjayaумершим слышали, Шринджая; мы слышали умершим
यस्य कर्माणि भूरीणिyasya karmāṇi bhūrīṇiчьи многие деяния; многочисленные поступки которого
कथयन्ति द्विजातयःkathayanti dvijātayaḥрассказывают дваждырождённые; передают брахманы
इमाम् वसु संपन्नाम्imām vasu saṃpannāmэту богатствами наполненную; полную сокровищ
वसुधाम् वसुधा अधिपःvasudhām vasudhā adhipaḥземлю владыка земли; правитель земли
ददौ तस्मिन् महा यज्ञेdadau tasmin mahā yajñeотдал на той великой жертве; подарил на обряде
ब्राह्मणेभ्यः समाहितःbrāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥбрахманам сосредоточенный; брахманам
तस्य इह यजमानस्यtasya iha yajamānasyaу него здесь жертвующего; когда он совершал жертвы
यज्ञे यज्ञे पुरोहितःyajñe yajñe purohitaḥв каждой жертве жрец; пурохита
सहस्रम् वारणान् हैमान्sahasram vāraṇān haimānтысячу золотых слонов; золотых слонов тысячами
दक्षिणाम् अत्यकालयत्dakṣiṇām atyakālayatдавал чрезмерной дакшиной; превышал меру дара
यस्य यज्ञे महान् आसीत्yasya yajñe mahān āsītна чьей жертве был великий; в его обряде стоял
यूपः श्रीमान् हिरण्मयःyūpaḥ śrīmān hiraṇmayaḥжертвенный столб сияющий золотой; золотой юпа
तम् देवाः कर्म कुर्वाणाःtam devāḥ karma kurvāṇāḥк нему боги, совершая действие; боги при обряде
शक्र ज्येष्ठाः उपाश्रयन्śakra jyeṣṭhāḥ upāśrayanво главе с Шакрой прибегали; искали опору
चषालः यस्य सौवर्णःcaṣālaḥ yasya sauvarṇaḥчья чаша была золотой; золотая вершина
तस्मिन् यूपे हिरण्मयेtasmin yūpe hiraṇmayeна том золотом столбе; у золотой юпы
ननृतुः देव गन्धर्वाःnanṛtuḥ deva gandharvāḥтанцевали божественные гандхарвы; небесные певцы плясали
षट् सहस्राणि सप्तधाṣaṭ sahasrāṇi saptadhāшесть тысяч семью рядами; шеститысячные семь групп
अवादयत् तत्र वीणाम्avādayat tatra vīṇāmтам играл на вине; на вине играл
मध्ये विश्वावसुः स्वयम्madhye viśvāvasuḥ svayamв середине сам Вишвавасу; Вишвавасу лично
सर्व भूतानि अमन्यन्तsarva bhūtāni amanyantaвсе существа думали; всем казалось
मम वादयति इति अयम्mama vādayati iti ayamдля меня играет он; это он играет мне
एतद् राज्ञः दिलीपस्यetad rājñaḥ dilīpasyaэто царя Дилипы; деяние Дилипы
राजानः न अनुचक्रिरेrājānaḥ na anucakrireцари не повторили; правители не смогли повторить
यत् स्त्रियः हेम संपन्नाःyat striyaḥ hema saṃpannāḥчто женщины, золотом богатые; женщины в золоте
पथि मत्ताः स्म शेरतेpathi mattāḥ sma śerateна дороге опьянённые лежали; пировали на пути
राजानम् उग्र धन्वानम्rājānam ugra dhanvānamцаря с грозным луком; мощного лучника
दिलीपम् सत्य वादिनम्dilīpam satya vādinamДилипу правдивого; говорящего истину
ये अपश्यन् सु महा आत्मानम्ye apaśyan su mahā ātmānamкто видел очень великодушного; видевшие великого
ते अपि स्वर्ग जितः नराःte api svarga jitaḥ narāḥи те люди завоевали небо; достигли рая
त्रयः शब्दाः न जीर्यन्तेtrayaḥ śabdāḥ na jīryanteтри звука не стареют; три возгласа не исчезали
दिलीपस्य निवेशनेdilīpasya niveśaneв жилище Дилипы; во дворце Дилипы
स्वाध्याय घोषः ज्या घोषःsvādhyāya ghoṣaḥ jyā ghoṣaḥзвук свадхьяи и тетивы; гул Вед и лука
दीयताम् इति च एव हिdīyatām iti ca eva hiи «пусть даётся» именно; и возглас «давайте»
सः चेत् ममार सृञ्जयsaḥ cet mamāra sṛñjayaесли и он умер, Шринджая; коль скоро он умер
चतुर् भद्रतरः त्वयाcatur bhadrataraḥ tvayāвчетверо превосходнее тебя; четырежды счастливее тебя
पुत्रात् पुण्यतरः च एवputrāt puṇyataraḥ ca evaи праведнее твоего сына; также благочестивее сына
मा पुत्रम् अनुतप्यथाःmā putram anutapyathāḥне скорби о сыне; не оплакивай сына
अनुवाद

«Мы слышали, что умер и Шиби Аушинара, который словно кожей покрыл всю землю, оглашая её великим грохотом колесниц, и одной победной ратхой сделал землю единовластной. На жертве он дал столько коров, сколько ныне есть коров, коней и лесных животных. Праджапати не видел никого, кто мог бы поднять его бремя, ни в прошлом, ни в будущем среди царей, кроме царственного риши Шиби, равного Индре доблестью. Мы слышали, что умер и Бхарата Даухшанти, сын Шакунталы, великий лучник, блистающий богатством. Он совершил тысячу ашвамедх и сотню раджасуй, а его деяния другие цари не могли достичь, как смертные не могут достать небо руками. Мы слышали, что умер и Рама, сын Дашаратхи: он всегда сострадал подданным, как родным сыновьям; при его правлении не было вдов и беззащитных, дожди шли вовремя, пища была обильна, никто не тонул в водах, огонь не вредил без причины, звери не внушали страха, люди были здоровы, долговечны и праведны. Прожив четырнадцать лет в лесу, он совершил десять великих ашвамедх и правил десять тысяч лет. Мы слышали, что умер и Дилипа Айлавила, чьи многочисленные деяния рассказывают дваждырождённые. Он отдал брахманам всю богатую землю на великой жертве; на его обрядах стоял золотой юпа, к которому прибегали боги во главе с Шакрой, гандхарвы танцевали, Вишвавасу играл на вине, и всем существам казалось, что он играет для них. Во дворце Дилипы не умолкали три звука: рецитация Вед, звон тетивы и возглас: ‘Пусть даётся!’ Если и он умер, о Шринджая, не скорби о сыне».

संस्करण

53652b956333 · प्रकाशित 20 जून 2026, 4:17:45 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.29.22-34

श्लोक बदलें इन कुंजियों से