महाभारत
Krishna Asks Bhishma to Remove Yudhishthira's Grief12.50.13-19
10174 / 15823
महाभारत · 12.50.13-19
देवनागरी

कच्चिज् ज्ञानानि ते राजन् प्रसन्नानि यथा पुरा ॥
कच्चिद् अव्याकुला चैव बुद्धिस् ते वदतां वर ॥
शराभिघातदुःखात् ते कच्चिद् गात्रं न दूयते ॥
मानसाद् अपि दुःखाद् धि शारीरं बलवत्तरम् ॥
वरदानात् पितुः कामं छन्दमृत्युर् असि प्रभो ॥
शंतनोर् धर्मशीलस्य न त्व् एतच् छमकारणम् ॥
सुसूक्ष्मो ऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम् ॥
किं पुनः शरसंघातैश् चितस्य तव भारत ॥
कामं नैतत् तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ ॥
भवान् ह्य् उपदिशेच् छ्रेयो देवानाम् अपि भारत ॥
यद् धि भूतं भविष्यच् च भवच् च पुरुषर्षभ ॥
सर्वं तज् ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाव् इवाहितम् ॥
संसारश् चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः ॥
विदितस् ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

kaccij jñānāni te rājan prasannāni yathā purā ||
kaccid avyākulā caiva buddhis te vadatāṃ vara ||
śarābhighātaduḥkhāt te kaccid gātraṃ na dūyate ||
mānasād api duḥkhād dhi śārīraṃ balavattaram ||
varadānāt pituḥ kāmaṃ chandamṛtyur asi prabho ||
śaṃtanor dharmaśīlasya na tv etac chamakāraṇam ||
susūkṣmo 'pīha dehe vai śalyo janayate rujam ||
kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiś citasya tava bhārata ||
kāmaṃ naitat tavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau ||
bhavān hy upadiśec chreyo devānām api bhārata ||
yad dhi bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha ||
sarvaṃ taj jñānavṛddhasya tava pāṇāv ivāhitam ||
saṃsāraś caiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ ||
viditas te mahāprājña tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
कच्चित् ज्ञानानि ते राजन्kaccit jñānāni te rājanздоровы ли твои знания, царь; ясны ли познания
प्रसन्नानि यथा पुराprasannāni yathā purāсветлы как прежде; не помрачены
कच्चित् अव्याकुला च एवkaccit avyākulā ca evaи не смущена ли также; не расстроена ли
बुद्धिः ते वदताम् वरbuddhiḥ te vadatām varaтвоя мысль, лучший говорящих; разум твой
शर अभिघात दुःखात् तेśara abhighāta duḥkhāt teот боли ударов стрел твоё; из-за ран от стрел
कच्चित् गात्रम् न दूयतेkaccit gātram na dūyateне мучается ли тело; страдает ли тело
मानसात् अपि दुःखात् हिmānasāt api duḥkhāt hiведь даже чем душевная боль; даже умственного страдания
शारीरम् बलवत्तरम्śārīram balavattaramтелесная сильнее; боль тела мощнее
वर दानात् पितुः कामम्vara dānāt pituḥ kāmamпо дару отца конечно; благодаря отцовскому дару
छन्द मृत्युः असि प्रभोchanda mṛtyuḥ asi prabhoты владеешь смертью по желанию, владыка; умираешь по своей воле
शंतनोः धर्म शीलस्यśaṃtanoḥ dharma śīlasyaШантану праведного нрава; дхармичного Шантану
न तु एतत् शम कारणम्na tu etat śama kāraṇamно это не причина покоя; не отменяет боли
सु सूक्ष्मः अपिsu sūkṣmaḥ apiдаже очень тонкая; малейшая
इह देहे वैiha dehe vaiздесь в теле ведь; в этом теле
शल्यः जनयते रुजम्śalyaḥ janayate rujamзаноза рождает боль; острие причиняет страдание
किम् पुनः शर संघातैःkim punaḥ śara saṃghātaiḥчто же тогда скоплениями стрел; тем более множеством стрел
चितस्य तव भारतcitasya tava bhārataпокрытого тебя, Бхарата; твоего тела
कामम् न एतत् तव आख्येयम्kāmam na etat tava ākhyeyamконечно, это не тебе должно быть сказано; тебя не надо учить
प्राणिनाम् प्रभव अप्ययौprāṇinām prabhava apyayauо возникновении и исчезновении существ; о приходе и уходе живых
भवान् हि उपदिशेत् श्रेयःbhavān hi upadiśet śreyaḥведь ты наставил бы о благе; ты сам учишь высшему благу
देवानाम् अपि भारतdevānām api bhārataдаже богов, Бхарата; самих небожителей
यत् हि भूतम् भविष्यत् चyat hi bhūtam bhaviṣyat caчто было и что будет; прошлое и будущее
भवत् च पुरुष ऋषभbhavat ca puruṣa ṛṣabhaи настоящее, бык людей; сущее ныне
सर्वम् तत् ज्ञान वृद्धस्यsarvam tat jñāna vṛddhasyaвсё это у возросшего знанием; для мудрого
तव पाणौ इव आहितम्tava pāṇau iva āhitamу тебя как в ладони положено; лежит словно на ладони
संसारः च एव भूतानाम्saṃsāraḥ ca eva bhūtānāmи круговорот существ также; самсара живых
धर्मस्य च फल उदयःdharmasya ca phala udayaḥи восхождение плода дхармы; появление плодов закона
विदितः ते महा प्राज्ञviditaḥ te mahā prājñaизвестен тебе, великий мудрец; ведом тебе
त्वम् हि ब्रह्म मयः निधिःtvam hi brahma mayaḥ nidhiḥты ведь сокровищница, состоящая из Брахмана; кладезь духовного знания
अनुवाद

«Царь, ясны ли твои знания, как прежде? Не смущён ли твой разум, лучший из говорящих? Не мучается ли твоё тело от боли стрел? Ведь телесная боль сильнее даже душевного страдания. Да, благодаря дару праведного Шантану, твоего отца, ты владеешь смертью по желанию, владыка, но это не причина для полного покоя. Даже самая тонкая заноза в теле причиняет боль; что же говорить о тебе, Бхарата, покрытом множеством стрел? Конечно, тебе не нужно рассказывать о возникновении и исчезновении живых существ: ты сам, Бхарата, мог бы наставлять о высшем благе даже богов. Всё, что было, что будет и что существует сейчас, бык среди людей, лежит перед тобой, возрастшим в знании, словно на ладони. Тебе ведом круговорот существ и восхождение плода дхармы, великий мудрец, ибо ты — сокровищница, состоящая из Брахмана».

संस्करण

974448a75a2b · प्रकाशित 20 जून 2026, 5:29:44 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से