महाभारत
The Power of One's Own Duty (The Power of One's Own Dharma)12.62.2-7
10238 / 15823
महाभारत · 12.62.2-7
देवनागरी

भीष्म उवाच
ब्राह्मणस्येह चत्वार आश्रमा विहिताः प्रभो ॥
वर्णास् तान् अनुवर्तन्ते त्रयो भरतसत्तम ॥
उक्तानि कर्माणि बहूनि राजन्; स्वर्ग्याणि राजन्यपरायणानि ॥
नेमानि दृष्टान्तविधौ स्मृतानि; क्षात्रे हि सर्वं विहितं यथावत् ॥
क्षात्राणि वैश्यानि च सेवमानः; शौद्राणि कर्माणि च ब्राह्मणः सन् ॥
अस्मिंल् लोके निन्दितो मन्दचेताः; परे च लोके निरयं प्रयाति ॥
या संज्ञा विहिता लोके दासे शुनि वृके पशौ ॥
विकर्मणि स्थिते विप्रे तां संज्ञां कुरु पाण्डव ॥
षट्कर्मसंप्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्व् अपि ॥
सर्वधर्मोपपन्नस्य संभूतस्य कृतात्मनः ॥
ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्य् अभिरतस्य च ॥
निराशिषो वदान्यस्य लोका ह्य् अक्षरसंज्ञिताः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
brāhmaṇasyeha catvāra āśramā vihitāḥ prabho ||
varṇās tān anuvartante trayo bharatasattama ||
uktāni karmāṇi bahūni rājan; svargyāṇi rājanyaparāyaṇāni ||
nemāni dṛṣṭāntavidhau smṛtāni; kṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathāvat ||
kṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ; śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ san ||
asmiṃl loke nindito mandacetāḥ; pare ca loke nirayaṃ prayāti ||
yā saṃjñā vihitā loke dāse śuni vṛke paśau ||
vikarmaṇi sthite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava ||
ṣaṭkarmasaṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣv api ||
sarvadharmopapannasya saṃbhūtasya kṛtātmanaḥ ||
brāhmaṇasya viśuddhasya tapasy abhiratasya ca ||
nirāśiṣo vadānyasya lokā hy akṣarasaṃjñitāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
ब्राह्मणस्य इह चत्वारःbrāhmaṇasya iha catvāraḥу брахмана здесь четыре; для брахмана
आश्रमाः विहिताः प्रभोāśramāḥ vihitāḥ prabhoашрама предписаны, владыка; установлены уклады
वर्णाः तान् अनुवर्तन्तेvarṇāḥ tān anuvartanteварны им следуют; сословия следуют
त्रयः भरत सत्तमtrayaḥ bharata sattamaтри, лучший Бхаратов; остальные три
उक्तानि कर्माणि बहूनि राजन्uktāni karmāṇi bahūni rājanсказаны дела многие, царь; много обязанностей
स्वर्ग्याणि राजन्य परायणानिsvargyāṇi rājanya parāyaṇāniнебесные, для кшатрия высшие; ведущие к небу
न इमानि दृष्टान्त विधौ स्मृतानिna imāni dṛṣṭānta vidhau smṛtāniне эти в правиле примера запомнены; не как образец
क्षात्रे हि सर्वम् विहितम् यथावत्kṣātre hi sarvam vihitam yathāvatв кшатрийском ведь всё предписано как следует; для воина
क्षात्राणि वैश्यानि च सेवमानःkṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥкшатрийские и вайшйские исполняющий; занятый чужим
शौद्राणि कर्माणि च ब्राह्मणः सन्śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ sanи шудрские дела, будучи брахманом; брахман
अस्मिन् लोके निन्दितः मन्द चेताःasmin loke ninditaḥ manda cetāḥв этом мире порицаем, слабомысленный; осуждается
परे च लोके निरयम् प्रयातिpare ca loke nirayam prayātiи в другом мире в ад идёт; падает в ад
या संज्ञा विहिता लोकेyā saṃjñā vihitā lokeкакое обозначение установлено в мире; какое имя
दासे शुनि वृके पशौdāse śuni vṛke paśauдля раба, собаки, волка, скота; низких существ
विकर्मणि स्थिते विप्रेvikarmaṇi sthite vipreдля брахмана, стоящего в чужом деле; в дурном занятии
ताम् संज्ञाम् कुरु पाण्डवtām saṃjñām kuru pāṇḍavaто обозначение сделай, Пандава; так его считай
षट् कर्म संप्रवृत्तस्यṣaṭ karma saṃpravṛttasyaв шести делах действующего; исполняющего шесть обязанностей
आश्रमेषु चतुर्षु अपिāśrameṣu caturṣu apiи во всех четырёх ашрамах; во всех укладах
सर्व धर्म उपपन्नस्यsarva dharma upapannasyaвсеми дхармами снабжённого; наделённого добродетелью
संभूतस्य कृत आत्मनःsaṃbhūtasya kṛta ātmanaḥсостоявшегося, сделавшего себя; самоочищенного
ब्राह्मणस्य विशुद्धस्यbrāhmaṇasya viśuddhasyaбрахмана очищенного; чистого дваждырождённого
तपसि अभिरतस्य चtapasi abhiratasya caи преданного тапасу; радующегося аскезе
निराशिषः वदान्यस्यnirāśiṣaḥ vadānyasyaбез ожиданий, щедрого; не ищущего награды
लोकाः हि अक्षर संज्ञिताःlokāḥ hi akṣara saṃjñitāḥмиры ведь называются Непреходящими; миры акшары
अनुवाद

Бхишма сказал: «Владыка, для брахмана здесь установлены четыре ашрама, а остальные три варны следуют им, лучший из Бхаратов. Царь, сказано много обязанностей, ведущих к небу и относящихся к кшатрию, но они не рассматриваются здесь как образец для всех: в кшатрийской дхарме всё предписано как следует для кшатрия. Если брахман, будучи брахманом, занимается кшатрийскими, вайшйскими или шудрскими делами, этот слабомысленный осуждается в этом мире и в другом мире идёт в ад. Какое обозначение в мире установлено для раба, собаки, волка или скота, так называй, Пандава, и брахмана, стоящего в чужом деле. Но для брахмана, действующего в шести обязанностях, во всех четырёх ашрамах, наделённого всеми дхармами, состоявшегося, самоочищенного, чистого, преданного тапасу, не ищущего награды и щедрого, предназначены миры, именуемые Непреходящими».

संस्करण

aadf384e93cc · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:01:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से