भीष्म उवाच
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते ॥
योगक्षेमश् च राज्ञो ऽपि समायत्तः पुरोहिते ॥
यतादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्य् उत ॥
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद् राष्ट्रं सुखम् एधते ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः ॥
जिज्ञासमानः स्वबलम् अभ्ययाद् अलकाधिपम् ॥
ततो वैश्रवणो राजा रक्षांसि समवासृजत् ॥
ते बलान्य् अवमृद्नन्तः प्राचरंस् तस्य नैरृताः ॥
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः ॥
गर्हयाम् आस विद्वांसं पुरोहितम् अरिंदमः ॥
तत उग्रं तपस् तप्त्वा वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः ॥
रक्षांस्य् अपावधीत् तत्र पन्थानं चाप्य् अविन्दत ॥
bhīṣma uvāca
yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate ||
yogakṣemaś ca rājño 'pi samāyattaḥ purohite ||
yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayaty uta ||
dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tad rāṣṭraṃ sukham edhate ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca ||
mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ ||
jijñāsamānaḥ svabalam abhyayād alakādhipam ||
tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṃsi samavāsṛjat ||
te balāny avamṛdnantaḥ prācaraṃs tasya nairṛtāḥ ||
sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ ||
garhayām āsa vidvāṃsaṃ purohitam ariṃdamaḥ ||
tata ugraṃ tapas taptvā vasiṣṭho brahmavittamaḥ ||
rakṣāṃsy apāvadhīt tatra panthānaṃ cāpy avindata ||
Бхишма сказал: «Благополучие царства, его приобретение и сохранение, называют зависящим от царя; а благополучие самого царя полностью зависит от пурохиты. Невидимый страх для подданных успокаивает брахманская сила, а видимый — царь своими руками; такое царство счастливо возрастает. И здесь приводят древний рассказ — беседу Мучукунды и царя Вайшраваны. Мучукунда, владыка земли, завоевав эту землю и желая испытать свою силу, пошёл к владыке Алаки. Тогда царь Вайшравана выпустил ракшасов; эти найрриты, сокрушая его войска, двинулись против него. Когда его войско поражали, Мучукунда, владыка людей и укротитель врагов, упрекнул своего учёного пурохиту. Тогда Васиштха, лучший знаток Брахмана, совершив суровую аскезу, уничтожил там ракшасов и открыл путь».
4a1c8ac984ae · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:45:56 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Бхишма различает два вида опасности: видимую, которую встречает царская сила, и невидимую, которую умиротворяет брахманская сила. Поэтому пурохита в царстве не вторичен: от него зависит устойчивость самого царя.