युधिष्ठिर उवाच
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन् राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् ॥
सम्यग् जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥
भीष्म उवाच
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग् राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् ॥
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वम् एकमनाः शृणु ॥
ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यस् तथापरः ॥
द्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत् ॥
ग्रामे यान् ग्रामदोषांश् च ग्रामिकः परिपालयेत् ॥
तान् ब्रूयाद् दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै ॥
सो ऽपि विंशत्यधिपतिर् वृत्तं जानपदे जने ॥
ग्रामाणां शतपालाय सर्वम् एव निवेदयेत् ॥
यानि ग्रामीणभोज्यानि ग्रामिकस् तान्य् उपाश्नुयात् ॥
दशपस् तेन भर्तव्यस् तेनापि द्विगुणाधिपः ॥
ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुम् अर्हति सत्कृतः ॥
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतजनसंकुलम् ॥
तत्र ह्य् अनेकम् आयत्तं राज्ञो भवति भारत ॥
शाखानगरम् अर्हस् तु सहस्रपतिर् उत्तमम् ॥
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः ॥
तथा यद् ग्रामकृत्यं स्याद् ग्रामिकृत्यं च ते स्वयम् ॥
धर्मज्ञः सचिवः कश् चित् तत् प्रपश्येद् अतन्द्रितः ॥
नगरे नगरे च स्याद् एकः सर्वार्थचिन्तकः ॥
उच्चैःस्थाने घोररूपो नक्षत्राणाम् इव ग्रहः ॥
भवेत् स तान् परिक्रामेत् सर्वान् एव सदा स्वयम् ॥
yudhiṣṭhira uvāca
rāṣṭraguptiṃ ca me rājan rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham ||
samyag jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha ||
bhīṣma uvāca
rāṣṭraguptiṃ ca te samyag rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham ||
hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śṛṇu ||
grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyas tathāparaḥ ||
dviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet ||
grāme yān grāmadoṣāṃś ca grāmikaḥ paripālayet ||
tān brūyād daśapāyāsau sa tu viṃśatipāya vai ||
so 'pi viṃśatyadhipatir vṛttaṃ jānapade jane ||
grāmāṇāṃ śatapālāya sarvam eva nivedayet ||
yāni grāmīṇabhojyāni grāmikas tāny upāśnuyāt ||
daśapas tena bhartavyas tenāpi dviguṇādhipaḥ ||
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktum arhati satkṛtaḥ ||
mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītajanasaṃkulam ||
tatra hy anekam āyattaṃ rājño bhavati bhārata ||
śākhānagaram arhas tu sahasrapatir uttamam ||
dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ ||
tathā yad grāmakṛtyaṃ syād grāmikṛtyaṃ ca te svayam ||
dharmajñaḥ sacivaḥ kaś cit tat prapaśyed atandritaḥ ||
nagare nagare ca syād ekaḥ sarvārthacintakaḥ ||
uccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇām iva grahaḥ ||
bhavet sa tān parikrāmet sarvān eva sadā svayam ||
Юдхиштхира спросил: «Царь, лучший из Бхаратов, расскажи мне, желающему правильно узнать, как охранять область и как удерживать саму область». Бхишма ответил: «Итак, я расскажу тебе всю истину об охране области и её удержании; слушай сосредоточенно. Для деревни следует поставить начальника, затем начальника десяти деревень, так же начальника двадцати, сотни и тысячи. Какие недостатки и проступки есть в деревне, за тем должен наблюдать деревенский староста; он сообщает их начальнику десяти, тот — начальнику двадцати, начальник двадцати сообщает всё происходящее среди областного народа начальнику сотни деревень. Деревенский староста должен пользоваться деревенскими доходами; ими содержится начальник десяти, а затем начальник двадцати. Начальник ста деревень, почтённый, имеет право пользоваться большой, густонаселённой и процветающей деревней, ведь там многое зависит от царя, Бхарата. А начальнику тысячи положен превосходный город-ветвь, чтобы старательный областной чиновник пользовался зерном и золотым доходом. Какое бы дело ни было деревенским или делом старосты, какой-нибудь бдительный советник, знающий дхарму, должен сам рассматривать его. И в каждом городе должен быть один надзиратель, думающий обо всех делах: грозный на высоком месте, как планета среди звёзд; он сам всегда обходит их всех».
c84589192a0d · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:33:53 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Бхишма описывает не хаотичную власть, а цепочку ответственности. Деревня, десяток, двадцатка, сотня, тысяча и городской надзиратель создают систему, где проступок поднимается наверх, а доход соответствует обязанности.