किं छिद्रं को ऽनुषङ्गो मे किं वास्त्य् अविनिपातितम् ॥
कुतो माम् आस्रवेद् दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥
गुप्तैश् चारैर् अनुमतैः पृथिवीम् अनुचारयेत् ॥
सुनीतं यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ॥
कच्चिद् रोचेज् जनपदे कच्चिद् राष्ट्रे च मे यशः ॥
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्व् अपलायिनाम् ॥
राष्ट्रं च ये ऽनुजीवन्ति ये च राज्ञो ऽनुजीविनः ॥
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ॥
ये च त्वाभिप्रशंसेयुर् निन्देयुर् अथ वा पुनः ॥
सर्वान् सुपरिणीतांस् तान् कारयेत युधिष्ठिर ॥
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम् ॥
मित्रामित्रम् अथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत ॥
तुल्यबाहुबलानां च गुणैर् अपि निषेविनाम् ॥
कथं स्याद् अधिकः कश् चित् स तु भुञ्जीत मानवान् ॥
ये चरा ह्य् अचरान् अद्युर् अदंष्ट्रान् दंष्ट्रिणस् तथा ॥
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजगा भुजगान् इव ॥
एतेभ्यश् चाप्रमत्तः स्यात् सदा यत्तो युधिष्ठिर ॥
भारुण्डसदृशा ह्य् एते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥
kiṃ chidraṃ ko 'nuṣaṅgo me kiṃ vāsty avinipātitam ||
kuto mām āsraved doṣa iti nityaṃ vicintayet ||
guptaiś cārair anumataiḥ pṛthivīm anucārayet ||
sunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ ||
kaccid rocej janapade kaccid rāṣṭre ca me yaśaḥ ||
dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣv apalāyinām ||
rāṣṭraṃ ca ye 'nujīvanti ye ca rājño 'nujīvinaḥ ||
amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ ||
ye ca tvābhipraśaṃseyur nindeyur atha vā punaḥ ||
sarvān supariṇītāṃs tān kārayeta yudhiṣṭhira ||
ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum ||
mitrāmitram atho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata ||
tulyabāhubalānāṃ ca guṇair api niṣevinām ||
kathaṃ syād adhikaḥ kaś cit sa tu bhuñjīta mānavān ||
ye carā hy acarān adyur adaṃṣṭrān daṃṣṭriṇas tathā ||
āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagān iva ||
etebhyaś cāpramattaḥ syāt sadā yatto yudhiṣṭhira ||
bhāruṇḍasadṛśā hy ete nipatanti pramādyataḥ ||
«Царь должен постоянно размышлять: “Где моя брешь? Какая привязка меня тянет? Что ещё не проверено? Откуда на меня может потечь порок?” Пусть он посылает по земле скрытых и доверенных разведчиков: хорошо ли ведётся моё правление, хвалят ли его или нет, нравится ли моя слава в стране и области? Он должен использовать хорошо подготовленных людей среди знающих дхарму, стойких, не бегущих в битвах, среди тех, кто живёт за счёт области и за счёт царя, среди всех министров, нейтральных, хвалящих его и порицающих. Юдхиштхира, невозможно совершенно нравиться всем — друзьям, врагам и нейтральным среди всех существ. Среди равных силой рук и качествами кто-то должен быть выше, и он управляет людьми. Движущиеся пожирают неподвижных, зубастые — беззубых, разгневанные ядовитые змеи — других змей. Поэтому перед такими людьми царь должен быть всегда бдителен и собран, Юдхиштхира: они подобны бхарундам и падают на небрежного».
6dd97056470e · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:39:38 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Самопроверка царя здесь столь же важна, как внешняя разведка. Правитель должен знать не только врагов, но и собственные бреши, репутацию, привязанности и то, как разные группы воспринимают его власть.