महाभारत
Utathya on the King as Guardian of Dharma12.91.19-26
10358 / 15823
महाभारत · 12.91.19-26
देवनागरी

धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस् तस्मात् तान् पूजयेत् सदा ॥
ब्राह्मणानां च मान्धातः कामान् कुर्याद् अमत्सरी ॥
तेषां ह्य् अकामकरणाद् राज्ञः संजायते भयम् ॥
मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्य् अपि ॥
ब्राह्मणान् वै तदासूयाद् यदा वैरोचनो बलिः ॥
अथास्माच् छ्रीर् अपाक्रामद् यास्मिन्न् आसीत् प्रतापिनी ॥
ततस् तस्माद् अपक्रम्य सागच्छत् पाकशासनम् ॥
अथ सो ऽन्वतपत् पश्चाच् छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे ॥
एतत् फलम् असूयाया अभिमानस्य चाभिभो ॥
तस्माद् बुध्यस्व मान्धातर् मा त्वा जह्यात् प्रतापिनी ॥
दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञे ऽधर्माद् इति श्रुतिः ॥
तेन देवासुरा राजन् नीताः सुबहुशो वशम् ॥
राजर्षयश् च बहवस् तस्माद् बुध्यस्व पार्थिव ॥
राजा भवति तं जित्वा दासस् तेन पराजितः ॥
स यथा दर्पसहितम् अधर्मं नानुसेवसे ॥
तथा वर्तस्व मान्धातश् चिरं चेत् स्थातुम् इच्छसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

dharmasya brāhmaṇā yonis tasmāt tān pūjayet sadā ||
brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmān kuryād amatsarī ||
teṣāṃ hy akāmakaraṇād rājñaḥ saṃjāyate bhayam ||
mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavanty api ||
brāhmaṇān vai tadāsūyād yadā vairocano baliḥ ||
athāsmāc chrīr apākrāmad yāsminn āsīt pratāpinī ||
tatas tasmād apakramya sāgacchat pākaśāsanam ||
atha so 'nvatapat paścāc chriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare ||
etat phalam asūyāyā abhimānasya cābhibho ||
tasmād budhyasva māndhātar mā tvā jahyāt pratāpinī ||
darpo nāma śriyaḥ putro jajñe 'dharmād iti śrutiḥ ||
tena devāsurā rājan nītāḥ subahuśo vaśam ||
rājarṣayaś ca bahavas tasmād budhyasva pārthiva ||
rājā bhavati taṃ jitvā dāsas tena parājitaḥ ||
sa yathā darpasahitam adharmaṃ nānusevase ||
tathā vartasva māndhātaś ciraṃ cet sthātum icchasi ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
धर्मस्य ब्राह्मणाः योनिःdharmasya brāhmaṇāḥ yoniḥбрахманы источник дхармы; лоно
तस्मात् तान् पूजयेत् सदाtasmāt tān pūjayet sadāпоэтому их пусть почитает всегда; уважает
ब्राह्मणानाम् च मान्धातःbrāhmaṇānām ca māndhātaḥи брахманов, Мандхатар; для брахманов
कामान् कुर्यात् अमत्सरीkāmān kuryāt amatsarīжелания пусть исполняет независтливый; без ревности
तेषाम् हि अकाम करणात्teṣām hi akāma karaṇātведь от неисполнения их желаний; нужд
राज्ञः संजायते भयम्rājñaḥ saṃjāyate bhayamу царя возникает страх; опасность
मित्राणि च न वर्धन्तेmitrāṇi ca na vardhanteи друзья не возрастают; не множатся
तथा अमित्री भवन्ति अपिtathā amitrī bhavanti apiи также становятся врагами; недругами
ब्राह्मणान् वै तदा असूयात्brāhmaṇān vai tadā asūyātбрахманам именно тогда завидовал; враждовал
यदा वैरोचनः बलिःyadā vairocanaḥ baliḥкогда Бали, сын Вирочаны; асура
अथ अस्मात् श्रीः अपाक्रामत्atha asmāt śrīḥ apākrāmatтогда от него Шри ушла; отступила
या अस्मिन् आसीत् प्रतापिनीyā asmin āsīt pratāpinīкоторая в нём была сияющая; могущественная
ततः तस्मात् अपक्रम्यtataḥ tasmāt apakramyaзатем от него отойдя; покинув
सा अगच्छत् पाक शासनम्sā agacchat pāka śāsanamона пришла к Пакашасане; Индре
अथ सः अन्वतपत् पश्चात्atha saḥ anvatapat paścātпотом он раскаялся после; сожалел
श्रियम् दृष्ट्वा पुरंदरेśriyam dṛṣṭvā puraṃdareувидев Шри у Пурандары; Индры
एतत् फलम् असूयायाःetat phalam asūyāyāḥэто плод зависти; враждебности
अभिमानस्य च अभिभोabhimānasya ca abhibhoи гордости, владыка; самомнения
तस्मात् बुध्यस्व मान्धातःtasmāt budhyasva māndhātaḥпоэтому образумься, Мандхатар; пойми
मा त्वा जह्यात् प्रतापिनीmā tvā jahyāt pratāpinīпусть тебя не оставит сияющая; Шри
दर्पः नाम श्रियः पुत्रःdarpaḥ nāma śriyaḥ putraḥДарпа по имени сын Шри; гордыня
जज्ञे अधर्मात् इति श्रुतिःjajñe adharmāt iti śrutiḥродился от адхармы, таково предание; шрути
तेन देव असुराः राजन्tena deva asurāḥ rājanим боги и асуры, царь; оба
नीताः सुबहुशः वशम्nītāḥ subahuśaḥ vaśamмного раз приведены под власть; подчинены
राज ऋषयः च बहवःrāja ṛṣayaḥ ca bahavaḥи многие царственные риши; мудрецы-цари
तस्मात् बुध्यस्व पार्थिवtasmāt budhyasva pārthivaпоэтому образумься, земной владыка; пойми
राजा भवति तम् जित्वाrājā bhavati tam jitvāцарём становится, победив его; гордыню
दासः तेन पराजितःdāsaḥ tena parājitaḥрабом становится им побеждённый; поражённый
सः यथा दर्प सहितम्saḥ yathā darpa sahitamтак чтобы с гордыней соединённую; сопровождаемую
अधर्मम् न अनुसेवसेadharmam na anusevaseадхарму ты не служил; не практиковал
तथा वर्तस्व मान्धातःtathā vartasva māndhātaḥтак действуй, Мандхатар; поступай
चिरम् चेत् स्थातुम् इच्छसिciram cet sthātum icchasiесли долго стоять желаешь; править
अनुवाद

«Брахманы — источник дхармы; поэтому царь должен всегда их почитать. Мандхатар, без зависти исполняй нужды брахманов. Если их нужды не исполняются, у царя возникает страх: друзья не растут, а иногда становятся врагами. Когда Бали, сын Вирочаны, стал завидовать брахманам, сияющая Шри, бывшая в нём, ушла от него. Покинув его, она пришла к Индре; потом Бали раскаялся, увидев Шри у Пурандары. Таков плод зависти и гордости, владыка. Поэтому образумься, Мандхатар, чтобы сияющая Шри не оставила тебя. Гордыня, по имени Дарпа, — сын Шри, рождённый от адхармы, таково предание. Им много раз были подчинены боги, асуры и многие царственные риши. Поэтому образумься, земной владыка: победив гордыню, человек становится царём, а побеждённый ею становится рабом. Если ты хочешь стоять долго, Мандхатар, действуй так, чтобы не служить адхарме, соединённой с гордыней».

संस्करण

11bb37bb409c · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:42:47 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से