अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतः ॥
असुहृत् समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत् प्रजाः ॥
यो ह्य् असत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः ॥
इन्द्रियाणाम् अनीशत्वाद् असज्जनबुभूषकः ॥
तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः ॥
न च भृत्यफलैर् अर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥
एतान् मे संशयस्थस्य राजधर्मान् सुदुर्लभान् ॥
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ् शंसितुम् अर्हति ॥
शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः ॥
क्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥
त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् ॥
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्य् अहं सुखम् ॥
कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर् वा गुणान्विताः ॥
कीदृशैः किंकुलीनैर् वा सह यात्रा विधीयते ॥
न ह्य् एको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता ॥
राज्यं चेदं जनः सर्वस् तत् कुलीनो ऽभिशंसति ॥
न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यम् एकेन भारत ॥
असहायवता तात नैवार्थाः के चिद् अप्य् उत ॥
लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥
abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛtaḥ ||
asuhṛt samupeto vā sa kathaṃ rañjayet prajāḥ ||
yo hy asatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ ||
indriyāṇām anīśatvād asajjanabubhūṣakaḥ ||
tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ ||
na ca bhṛtyaphalair arthaiḥ sa rājā saṃprayujyate ||
etān me saṃśayasthasya rājadharmān sudurlabhān ||
bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñ śaṃsitum arhati ||
śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ ||
kṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṃsati sarvadā ||
tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam ||
amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmy ahaṃ sukham ||
kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syur vā guṇānvitāḥ ||
kīdṛśaiḥ kiṃkulīnair vā saha yātrā vidhīyate ||
na hy eko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā ||
rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvas tat kulīno 'bhiśaṃsati ||
na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyam ekena bhārata ||
asahāyavatā tāta naivārthāḥ ke cid apy uta ||
labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha ||
«Как царь, помазанный и стоящий у власти, окружённый друзьями или, наоборот, недругами, сможет расположить к себе подданных? Если он любит поддерживать дурных, побеждён личной привязанностью и страстью, не владеет чувствами и хочет возвышать негодных людей, тогда его слуги портятся, даже если они происходят из хороших родов, и царь не получает плодов их службы. Я стою перед сомнением о труднодоступных царских дхармах, и ты, равный Брихаспати разумом, должен наставить меня. Ты наш наставник, тигр среди людей, преданный благу рода, как и проницательный Кшатта, Видура, который всегда нас учит. Услышав от тебя слово о благе рода и о росте блага царства, я, словно насытившись неистощимым нектаром, буду спать спокойно. Какими качествами должны обладать приближённые слуги? С людьми какого рода следует вести дела? Ведь одинокий царь без помощников не может быть защитником; всё это царство и весь народ поддерживают родовитого правителя. Одному человеку, не имеющему помощников, невозможно управлять царством, о Бхарата; без них невозможно ни достигнуть каких-либо целей, ни, достигнув, всегда сохранять их, лучший из Бхаратов».
4681ce3a9433 · प्रकाशित 20 जून 2026, 9:06:03 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Юдхиштхира подчёркивает: качество окружения не второстепенно. Если правитель выбирает людей по привязанности, а не по качествам, сама служба теряет плод; управление становится продолжением его необузданных чувств.