महाभारत
Testing Servants and the Qualities of Ministers12.118.16-23
10476 / 15823
महाभारत · 12.118.16-23
देवनागरी

एतैर् एव गुणैर् युक्तो राजा शास्त्रविशारदः ॥
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥
धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् ॥
शुश्रूषुः श्रुतवाञ् श्रोता ऊहापोहविशारदः ॥
मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः ॥
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश् च विपर्यये ॥
दानाच्छेदे स्वयंकारी सुद्वारः सुखदर्शनः ॥
आर्तहस्तप्रदो नित्यम् आप्तंमन्यो नये रतः ॥
नाहंवादी न निर्द्वंद्वो न यत्किंचनकारकः ॥
कृते कर्मण्य् अमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः ॥
संगृहीतजनो ऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ॥
दाता भृत्यजनावेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः ॥
युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः ॥
चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥
राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस् तादृशो भवेत् ॥
योधाश् चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर् गुणगुणैर् वृताः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

etair eva guṇair yukto rājā śāstraviśāradaḥ ||
eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ ||
dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit ||
śuśrūṣuḥ śrutavāñ śrotā ūhāpohaviśāradaḥ ||
medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ ||
dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃś ca viparyaye ||
dānācchede svayaṃkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ ||
ārtahastaprado nityam āptaṃmanyo naye rataḥ ||
nāhaṃvādī na nirdvaṃdvo na yatkiṃcanakārakaḥ ||
kṛte karmaṇy amoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ ||
saṃgṛhītajano 'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā ||
dātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ ||
yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ ||
cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā ||
rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyas tādṛśo bhavet ||
yodhāś caiva manuṣyendra sarvair guṇaguṇair vṛtāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
एतैः एव गुणैः युक्तःetaiḥ eva guṇaiḥ yuktaḥнаделённый именно этими качествами; достоинствами
राजा शास्त्र विशारदःrājā śāstra viśāradaḥцарь, искусный в шастре; учении
एष्टव्यःeṣṭavyaḥдолжен быть желанным; искомым
धर्म परमःdharma paramaḥс дхармой как высшим; преданный дхарме
प्रजा पालन तत्परःprajā pālana tatparaḥцеликом занятый защитой подданных; народа
धीरःdhīraḥстойкий; твёрдый
मर्षीmarṣīтерпеливый; сдержанный
शुचिःśuciḥчистый; безупречный
शीघ्रःśīghraḥбыстрый; расторопный
काले पुरुष कार वित्kāle puruṣa kāra vitзнающий человеческое усилие в срок; вовремя
शुश्रूषुःśuśrūṣuḥжелающий слушать; учиться
श्रुतवान्śrutavānмного слышавший; учёный
श्रोताśrotāслушатель; внимающий
ऊह अपोह विशारदःūha apoha viśāradaḥискусный в предположении и исключении; рассуждении
मेधावीmedhāvīразумный; одарённый памятью
धारणा युक्तःdhāraṇā yuktaḥнаделённый удержанием; памятью
यथा न्याय उपपादकःyathā nyāya upapādakaḥдействующий согласно справедливости; порядку
दान्तःdāntaḥобузданный; сдержанный
सदा प्रिय आभाषीsadā priya ābhāṣīвсегда говорящий приятно; любезно
क्षमावान् चkṣamāvān caи терпеливый; прощающий
विपर्ययेviparyayeпри обратном исходе; неудаче
दान अच्छेदेdāna acchedeпри раздаче и отсечении; наказании
स्वयम् कारीsvayam kārīдействующий сам; лично
सु द्वारःsu dvāraḥс хорошим доступом; открытый
सुख दर्शनःsukha darśanaḥприятный на вид; доступный
आर्त हस्त प्रदः नित्यम्ārta hasta pradaḥ nityamвсегда протягивающий руку страдающему; помогающий
आप्तं मन्यःāptaṃ manyaḥсчитающий достойных надёжными; доверяющий верным
नये रतःnaye rataḥрадующийся политике; правильному ведению
न अहं वादीna ahaṃ vādīне говорящий «я»; не самохвал
न निर्द्वंद्वःna nirdvaṃdvaḥне безразличный к различиям; не беспечный
न यत् किं चन कारकःna yat kiṃ cana kārakaḥне делающий что попало; как-нибудь
कृते कर्मणिkṛte karmaṇiкогда дело сделано; в исполненном деле
अमोघानाम् कर्ताamoghānām kartāделатель не напрасных действий; точных решений
भृत्य जन प्रियःbhṛtya jana priyaḥлюбимый слугами; служащими
संगृहीत जनःsaṃgṛhīta janaḥсобравший людей; удержавший окружение
अस्तब्धःastabdhaḥне высокомерный; не упрямый
प्रसन्न वदनः सदाprasanna vadanaḥ sadāвсегда с ясным лицом; приятным
दाताdātāдаритель; щедрый
भृत्य जन अवेक्षीbhṛtya jana avekṣīсмотрящий за слугами; заботящийся
न क्रोधीna krodhīне гневливый; без злобы
सु महा मनाःsu mahā manāḥс очень великим умом; великодушный
युक्त दण्डःyukta daṇḍaḥс уместным наказанием; мерой
न निर्दण्डःna nirdaṇḍaḥне без наказания; не попуститель
धर्म कार्य अनुशासकःdharma kārya anuśāsakaḥнаставляющий в делах дхармы; обязанности
चार नेत्रःcāra netraḥимеющий шпионов как глаза; разведку
पर अवेक्षीpara avekṣīнаблюдающий за другими; противниками
धर्म अर्थ कुशलः सदाdharma artha kuśalaḥ sadāвсегда искусный в дхарме и пользе; артхе
राजा गुण शत आकीर्णःrājā guṇa śata ākīrṇaḥцарь, наполненный сотней качеств; достоинств
एष्टव्यः तादृशः भवेत्eṣṭavyaḥ tādṛśaḥ bhavetтакой должен быть желанным; искомым
योधाः च एवyodhāḥ ca evaи воины также; бойцы
मनुष्य इन्द्रmanuṣya indraвладыка людей; царь
सर्वैः गुण गुणैः वृताःsarvaiḥ guṇa guṇaiḥ vṛtāḥокружённые всеми группами качеств; достоинствами
अनुवाद

«И сам царь должен быть наделён этими качествами: искусный в шастре, почитающий дхарму высшей целью и целиком занятый защитой подданных. Он должен быть стойким, терпеливым, чистым, быстрым в нужный срок, умеющим применять человеческое усилие вовремя, желающим слушать, учёным, внимательным, искусным в рассуждении, разумным, с крепкой памятью, действующим по справедливости, обузданным, всегда приятным в речи и терпеливым при неудаче. В даровании и наказании он должен действовать лично; быть доступным, приятным на вид, всегда протягивать руку страдающему, доверять надёжным и радоваться правильной политике. Он не должен быть самохвалом, беспечным к различиям или человеком, который делает что попало. В исполненном деле он должен принимать точные решения, быть любимым слугами, собирать людей, не быть высокомерным, всегда иметь ясное лицо, быть щедрым, заботиться о служащих, не быть гневливым и иметь великий ум. Он должен применять уместное наказание, но не оставлять всё без наказания; наставлять в делах дхармы, иметь разведчиков как глаза, наблюдать за другими и всегда быть искусным в дхарме и пользе. Таков должен быть желанный царь, наполненный множеством качеств; и воины, владыка людей, тоже должны быть окружены всеми достоинствами».

संस्करण

5954f913e059 · प्रकाशित 20 जून 2026, 9:12:21 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से