महाभारत
Appointing Servants According to Their Nature12.119.1-7
10478 / 15823
महाभारत · 12.119.1-7
देवनागरी

भीष्म उवाच
एवं शुनासमान् भृत्यान् स्वस्थाने यो नराधिपः ॥
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलम् अश्नुते ॥
न श्वा स्वस्थानम् उत्क्रम्य प्रमाणम् अभि सत्कृतः ॥
आरोप्यः श्वा स्वकात् स्थानाद् उत्क्रम्यान्यत् प्रपद्यते ॥
स्वजातिकुलसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्व् अवस्थिताः ॥
प्रकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति ॥
स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलम् उपाश्नुते ॥
शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः ॥
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥
कर्मस्व् इहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि ॥
प्रतिलोमं न भृत्यास् ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥
यः प्रमाणम् अतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः ॥
भृत्यान् स्थापयते ऽबुद्धिर् न स रञ्जयते प्रजाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
evaṃ śunāsamān bhṛtyān svasthāne yo narādhipaḥ ||
niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalam aśnute ||
na śvā svasthānam utkramya pramāṇam abhi satkṛtaḥ ||
āropyaḥ śvā svakāt sthānād utkramyānyat prapadyate ||
svajātikulasaṃpannāḥ sveṣu karmasv avasthitāḥ ||
prakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā ||
anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati ||
sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalam upāśnute ||
śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥ ||
vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā ||
karmasv ihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi ||
pratilomaṃ na bhṛtyās te sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā ||
yaḥ pramāṇam atikramya pratilomaṃ narādhipaḥ ||
bhṛtyān sthāpayate 'buddhir na sa rañjayate prajāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
एवम्evamтак; таким образом
शुना समान् भृत्यान्śunā samān bhṛtyānслуг, подобных псу; собаке
स्व स्थानेsva sthāneна своём месте; в подходящем положении
यः नर अधिपःyaḥ nara adhipaḥкакой владыка людей; царь
नियोजयति कृत्येषुniyojayati kṛtyeṣuназначает в делах; поручениях
सः राज्य फलम् अश्नुतेsaḥ rājya phalam aśnuteтот вкушает плод царства; получает результат правления
न श्वाna śvāне пёс; собака
स्व स्थानम् उत्क्रम्यsva sthānam utkramyaперешагнув своё место; положение
प्रमाणम् अभि सत्कृतःpramāṇam abhi satkṛtaḥпочтённый сверх меры; не по достоинству
आरोप्यःāropyaḥдолжен быть поднят; возвышен
श्वाśvāпёс; собака
स्वकात् स्थानात् उत्क्रम्यsvakāt sthānāt utkramyaвыйдя из собственного места; положения
अन्यत् प्रपद्यतेanyat prapadyateприходит к другому; иному
स्व जाति कुल संपन्नाःsva jāti kula saṃpannāḥнаделённые своим родом и племенем; происхождением
स्वेषु कर्मसु अवस्थिताःsveṣu karmasu avasthitāḥстоящие в своих делах; занятиях
प्रकर्तव्याः बुधा भृत्याःprakartavyāḥ budhā bhṛtyāḥмудрые слуги должны быть назначены; поставлены
न अस्थाने प्रक्रिया क्षमाna asthāne prakriyā kṣamāназначение не на место недопустимо; не годится
अनुरूपाणि कर्माणिanurūpāṇi karmāṇiподходящие дела; соразмерные обязанности
भृत्येभ्यः यः प्रयच्छतिbhṛtyebhyaḥ yaḥ prayacchatiкто даёт слугам; поручает
सः राजाsaḥ rājāтот царь; правитель
भृत्य गुण संपन्नम्bhṛtya guṇa saṃpannamнаделённый качествами слуг; их достоинствами
फलम् उपाश्नुतेphalam upāśnuteполучает плод; результат
शरभः शरभ स्थानेśarabhaḥ śarabha sthāneшарабха на месте шарабхи; в своём положении
सिंहः सिंहः इव ऊर्जितःsiṃhaḥ siṃhaḥ iva ūrjitaḥлев как могучий лев; сильный
व्याघ्रः व्याघ्रः इव स्थाप्यःvyāghraḥ vyāghraḥ iva sthāpyaḥтигр должен быть поставлен как тигр; на своё место
द्वीपी द्वीपी यथा तथाdvīpī dvīpī yathā tathāлеопард как леопард; соответственно
कर्मसु इह अनुरूपेषुkarmasu iha anurūpeṣuздесь в подходящих делах; соразмерных
न्यस्याः भृत्याः यथा विधिnyasyāḥ bhṛtyāḥ yathā vidhiслуги должны быть поставлены по правилу; назначены
प्रतिलोमम् न भृत्याः तेpratilomam na bhṛtyāḥ teне противоположно должны быть слуги; не наоборот
स्थाप्याः कर्म फल एषिणाsthāpyāḥ karma phala eṣiṇāпоставлены желающим плода дел; результата
यः प्रमाणम् अतिक्रम्यyaḥ pramāṇam atikramyaкто, превысив меру; достоинство
प्रतिलोमम् नर अधिपःpratilomam nara adhipaḥнаоборот, владыка людей; не по порядку
भृत्यान् स्थापयते अबुद्धिःbhṛtyān sthāpayate abuddhiḥнеразумный ставит слуг; назначает
न सः रञ्जयते प्रजाःna saḥ rañjayate prajāḥтот не радует подданных; не располагает народ
अनुवाद

Бхишма сказал: «Царь, который назначает слуг, подобных тому псу, на их собственные места и в подходящие дела, вкушает плод царства. Пса нельзя возвышать, перешагнув его собственное место, даже если его почитают сверх меры: когда пёс выходит из своего положения, он приходит к чужому. Мудрые слуги, наделённые своим родом и природой, должны быть поставлены в собственные дела; назначение не на место недопустимо. Царь, который поручает слугам соразмерные обязанности, получает плод, соответствующий их качествам. Шарабха должен быть на месте шарабхи, могучий лев как лев, тигр как тигр, леопард как леопард. Слуг надо ставить по правилу в подходящие дела; тому, кто желает плода дел, нельзя назначать их наоборот. Неразумный владыка людей, который превышает меру и ставит слуг не по порядку, не располагает к себе подданных».

संस्करण

44a4b41b20d9 · प्रकाशित 20 जून 2026, 9:14:49 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से