ऋषभ उवाच
एवम् उक्ते तु वचने राज्ञा मुनिर् अधोमुखः ॥
तूष्णीम् एवाभवत् तत्र न च प्रत्युक्तवान् नृपम् ॥
स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः ॥
आशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः ॥
प्रतिग्रहम् अहं राज्ञां न करिष्ये कथं चन ॥
अन्येषां चैव वर्णानाम् इति कृत्वा धियं तदा ॥
आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी ॥
ताम् अहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः ॥
राजोवाच
आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम् ॥
ब्रवीतु भगवान् एतत् त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान् ॥
ऋषभ उवाच
ततः संस्मृत्य तत् सर्वं स्मारयिष्यन्न् इवाब्रवीत् ॥
राजानं भगवान् विप्रस् ततः कृशतनुस् तनुः ॥
कृशत्वे न समं राजन्न् आशाया विद्यते नृप ॥
तस्या वै दुर्लभत्वात् तु प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥
राजोवाच
कृशाकृशे मया ब्रह्मन् गृहीते वचनात् तव ॥
दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यम् इव द्विज ॥
संशयस् तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम ॥
तन् मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुम् अर्हसि पृच्छतः ॥
त्वत्तः कृशतरं किं नु ब्रवीतु भगवान् इदम् ॥
यदि गुह्यं न ते विप्र लोके ऽस्मिन् किं नु दुर्लभम् ॥
ṛṣabha uvāca
evam ukte tu vacane rājñā munir adhomukhaḥ ||
tūṣṇīm evābhavat tatra na ca pratyuktavān nṛpam ||
sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ ||
āśākṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ ||
pratigraham ahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃ cana ||
anyeṣāṃ caiva varṇānām iti kṛtvā dhiyaṃ tadā ||
āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣī ||
tām ahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ ||
rājovāca
āśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabham ||
bravītu bhagavān etat tvaṃ hi dharmārthadarśivān ||
ṛṣabha uvāca
tataḥ saṃsmṛtya tat sarvaṃ smārayiṣyann ivābravīt ||
rājānaṃ bhagavān vipras tataḥ kṛśatanus tanuḥ ||
kṛśatve na samaṃ rājann āśāyā vidyate nṛpa ||
tasyā vai durlabhatvāt tu prārthitāḥ pārthivā mayā ||
rājovāca
kṛśākṛśe mayā brahman gṛhīte vacanāt tava ||
durlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyam iva dvija ||
saṃśayas tu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama ||
tan me sattama tattvena vaktum arhasi pṛcchataḥ ||
tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu bravītu bhagavān idam ||
yadi guhyaṃ na te vipra loke 'smin kiṃ nu durlabham ||
Ришабха сказал: «Когда царь произнёс эти слова, муни опустил лицо и молчал, не отвечая ему. Ведь прежде этот брахман не был достаточно почтён царём; истощённый надеждой, он предался долгой аскезе и решил: “Я никогда не буду принимать даров ни от царей, ни от других варн. Надежда заставляет глупого человека лепетать и мучиться; я устраню её”. Царь спросил: “Бхагаван, какова худоба надежды и что на земле труднодоступно? Скажи это, ведь ты видишь дхарму и артху”. Тогда Бхагаван-брахман Кришатану, вспомнив всё и словно желая напомнить царю, сказал: “О царь, в худобе нет равного надежде. Именно из-за её труднодоступности я просил царей”. Царь сказал: “Брахман, из твоих слов я понял худое и нехудое, а труднодоступность надежды принимаю как ведическое слово. Но в моём сердце возникло сомнение, великомудрый. Скажи мне по сути: что худее тебя и что в этом мире труднодоступно, если это не тайна для тебя?”»
10c787ef5984 · प्रकाशित 20 जून 2026, 9:51:41 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Кришатану молчит не из жестокости, а потому что сам знает, как просьба и ожидание могут истончить человека. Его худоба стала телесным следом надежды, обращённой к тем, кто не отвечает.