कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यम् अस्थिरसौहृदे ॥
अवमानः कुसंबन्धे भवत्य् अर्थविपर्यये ॥
सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ॥
तन् मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥
यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ॥
न चैव ह्य् अभिसंबन्धो दरिद्रं यो बुभूषति ॥
भार्या देशो ऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ॥
एतत् सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥
अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्त्य् अनिग्रहात् ॥
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तो ऽनुपालयन् ॥
बलिषड्भागम् उद्धृत्य बलिं तम् उपयोजयेत् ॥
न रक्षति प्रजाः सम्यग् यः स पार्थिवतस्करः ॥
दत्त्वाभयं यः स्वयम् एव राजा; न तत् प्रमाणं कुरुते यथावत् ॥
स सर्वलोकाद् उपलभ्य पापम्; अधर्मबुद्धिर् निरयं प्रयाति ॥
दत्त्वाभयं यः स्म राजा प्रमाणं कुरुते सदा ॥
स सर्वसुखकृज् ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥
पिता माता गुरुर् गोप्ता वह्निर् वैश्रवणो यमः ॥
सप्त राज्ञो गुणान् एतान् मनुर् आह प्रजापतिः ॥
पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां यो ऽनुकम्पकः ॥
तस्मिन् मिथ्याप्रणीते हि तिर्यग् गच्छति मानवः ॥
संभावयति मातेव दीनम् अभ्यवपद्यते ॥
दहत्य् अग्निर् इवानिष्टान् यमयन् भवते यमः ॥
इष्टेषु विसृजत्य् अर्थान् कुबेर इव कामदः ॥
गुरुर् धर्मोपदेशेन गोप्ता च परिपालनात् ॥
यस् तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान् गुणैः ॥
न तस्य भ्रश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥
स्वयं समुपजानन् हि पौरजानपदक्रियाः ॥
स सुखं मोदते भूप इह लोके परत्र च ॥
नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः ॥
अनर्थैर् विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ॥
स सर्वयज्ञफलभाग् राजा लोके महीयते ॥
बलिना विग्रहो राजन् न कथं चित् प्रशस्यते ॥
बलिना विगृहीतस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥
भीष्म उवाच
सैवम् उक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ॥
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम् ॥
एतत् ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ॥
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि ॥
kumitre saṃgataṃ nāsti nityam asthirasauhṛde ||
avamānaḥ kusaṃbandhe bhavaty arthaviparyaye ||
sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ ||
tan mitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate ||
yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ ||
na caiva hy abhisaṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati ||
bhāryā deśo 'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥ ||
etat sarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau ||
adharmajñasya vilayaṃ prajā gacchanty anigrahāt ||
rājā mūlaṃ trivargasya apramatto 'nupālayan ||
baliṣaḍbhāgam uddhṛtya baliṃ tam upayojayet ||
na rakṣati prajāḥ samyag yaḥ sa pārthivataskaraḥ ||
dattvābhayaṃ yaḥ svayam eva rājā; na tat pramāṇaṃ kurute yathāvat ||
sa sarvalokād upalabhya pāpam; adharmabuddhir nirayaṃ prayāti ||
dattvābhayaṃ yaḥ sma rājā pramāṇaṃ kurute sadā ||
sa sarvasukhakṛj jñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan ||
pitā mātā gurur goptā vahnir vaiśravaṇo yamaḥ ||
sapta rājño guṇān etān manur āha prajāpatiḥ ||
pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṃ yo 'nukampakaḥ ||
tasmin mithyāpraṇīte hi tiryag gacchati mānavaḥ ||
saṃbhāvayati māteva dīnam abhyavapadyate ||
dahaty agnir ivāniṣṭān yamayan bhavate yamaḥ ||
iṣṭeṣu visṛjaty arthān kubera iva kāmadaḥ ||
gurur dharmopadeśena goptā ca paripālanāt ||
yas tu rañjayate rājā paurajānapadān guṇaiḥ ||
na tasya bhraśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāt ||
svayaṃ samupajānan hi paurajānapadakriyāḥ ||
sa sukhaṃ modate bhūpa iha loke paratra ca ||
nityodvignāḥ prajā yasya karabhāraprapīḍitāḥ ||
anarthair vipralupyante sa gacchati parābhavam ||
prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam ||
sa sarvayajñaphalabhāg rājā loke mahīyate ||
balinā vigraho rājan na kathaṃ cit praśasyate ||
balinā vigṛhītasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham ||
bhīṣma uvāca
saivam uktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam ||
rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśam ||
etat te brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam ||
mayoktaṃ bharataśreṣṭha kim anyac chrotum icchasi ||
«С дурным другом нет настоящего союза, потому что его дружба всегда неустойчива; в дурной связи при утрате богатства приходит унижение. Та - жена, которая говорит приятное и благое; тот - сын, в котором радость; тот - друг, где есть доверие; та - страна, где можно жить. Где нет насилия и есть строгий порядок, там настоящий царь. Жена, страна, друзья, сыновья, свойственники и родственники - всё это держится на добродетельном царе, который ведёт дхармой. У царя, не знающего дхарму, подданные гибнут из-за отсутствия обуздания. Царь - корень трёх целей жизни, если он бдительно охраняет. Взяв шестую часть подати, он должен использовать её для защиты; тот, кто берёт налог, но не защищает подданных как следует, - вор среди царей. Царь, который дал безопасность, но сам не соблюдает её как мерило, с адхармичным разумом получает грех от всех миров и идёт в ад. А царь, который, дав безопасность, всегда соблюдает её и защищает подданных дхармой, известен как творящий счастье для всех. Ману Праджапати сказал, что у царя семь качеств: отец, мать, учитель, защитник, огонь, Вайшравана и Яма. Царь - отец царства, когда сострадает подданным; если он ведёт неправильно, человек идёт криво. Он поддерживает как мать, приходит на помощь бедному, сжигает врагов как огонь, обуздывая, становится Ямой; на достойных отпускает богатства как Кубера, наставлением о дхарме становится учителем, а защитой - хранителем. Царь, который своими качествами радует горожан и жителей страны, не теряет царства, потому что следует качеству и дхарме. Сам узнавая дела города и страны, он счастливо радуется в этом мире и в ином. А тот, чьи подданные постоянно тревожны, измучены налоговым бременем и разоряются бедами, идёт к падению. Царь, чьи подданные возрастают, как большой лотос в озере, получает плод всех жертв и почитается в мире. Вражда с сильным, о царь, никак не одобряется: у того, кто вступил в конфликт с сильным, откуда царство и откуда счастье?» Бхишма сказал: «Сказав так, птичка Пуджани простилась с царём Брахмадаттой и ушла в желанную сторону. Так я рассказал тебе беседу Брахмадатты с Пуджани, лучший из Бхаратов. Что ещё ты хочешь услышать?»
72bfddb07eca · प्रकाशित 21 जून 2026, 9:55:55 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Финал возвращает политическую притчу к дхарме царя. Недоверие полезно против опасного врага, но настоящий порядок держится не на произволе, а на защите, справедливом налоге, сострадании и способности царя быть отцом, матерью, учителем и судьёй для подданных.