Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Vishvamitra and the Dog's Thigh in a Time of Famine12.139.57-63
10585 / 15823
महाभारत · 12.139.57-63
॥
देवनागरी

विश्वामित्रस् ततो राजन्न् इत्य् उक्तो भरतर्षभ ॥
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनर् एव महामुनिः ॥
निराहारस्य सुमहान् मम कालो ऽभिधावतः ॥
न विद्यते ऽभ्युपायश् च कश् चिन् मे प्राणधारणे ॥
येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केन चित् ॥
अभ्युज्जीवेत् सीदमानः समर्थो धर्मम् आचरेत् ॥
ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानाम् अथाग्निकः ॥
ब्रह्मवह्निर् मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा ॥
यथा यथा वै जीवेद् धि तत् कर्तव्यम् अपीडया ॥
जीवितं मरणाच् छ्रेयो जीवन् धर्मम् अवाप्नुयात् ॥
सो ऽहं जीवितम् आकाङ्क्षन्न् अभक्षस्यापि भक्षणम् ॥
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद् भवान् अनुमन्यताम् ॥
जीवन् धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्य् अशुभानि च ॥
तपोभिर् विद्यया चैव ज्योतींषीव महत् तमः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

viśvāmitras tato rājann ity ukto bharatarṣabha ||
kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punar eva mahāmuniḥ ||
nirāhārasya sumahān mama kālo 'bhidhāvataḥ ||
na vidyate 'bhyupāyaś ca kaś cin me prāṇadhāraṇe ||
yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kena cit ||
abhyujjīvet sīdamānaḥ samartho dharmam ācaret ||
aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānām athāgnikaḥ ||
brahmavahnir mama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kṣudhā ||
yathā yathā vai jīved dhi tat kartavyam apīḍayā ||
jīvitaṃ maraṇāc chreyo jīvan dharmam avāpnuyāt ||
so 'haṃ jīvitam ākāṅkṣann abhakṣasyāpi bhakṣaṇam ||
vyavasye buddhipūrvaṃ vai tad bhavān anumanyatām ||
jīvan dharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmy aśubhāni ca ||
tapobhir vidyayā caiva jyotīṃṣīva mahat tamaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
विश्वामित्रः ततः राजन्viśvāmitraḥ tataḥ rājanзатем Вишвамитра, царь; Юдхиштхира
इति उक्तः भरत ऋषभiti uktaḥ bharata ṛṣabhaтак сказанный, бык Бхаратов; услышав
क्षुधा आर्तः प्रत्युवाच इदम्kṣudhā ārtaḥ pratyuvāca idamмучимый голодом ответил это; сказал
पुनः एव महा मुनिःpunaḥ eva mahā muniḥснова великий мудрец; риши
निराहारस्य सु महान्nirāhārasya su mahānу лишённого пищи очень большой; долгий
मम कालः अभिधावतःmama kālaḥ abhidhāvataḥмой срок скитания прошёл; время
न विद्यते अभ्युपायः चna vidyate abhyupāyaḥ caи не находится средство; способ
कः चित् मे प्राण धारणेkaḥ cit me prāṇa dhāraṇeкакое-либо для поддержания моей жизни; дыхания
येन तेन विशेषेणyena tena viśeṣeṇaтем или иным способом; каким угодно
कर्मणा येन केन चित्karmaṇā yena kena citдействием каким бы то ни было; любым
अभ्युज्जीवेत् सीदमानःabhyujjīvet sīdamānaḥпусть поднимется гибнущий; тонущий
समर्थः धर्मम् आचरेत्samarthaḥ dharmam ācaretстав способным, пусть исполняет дхарму; практикует
ऐन्द्रः धर्मः क्षत्रियाणाम्aindraḥ dharmaḥ kṣatriyāṇāmиндрова дхарма у кшатриев; силовая
ब्राह्मणानाम् अथ अग्निकःbrāhmaṇānām atha agnikaḥа у брахманов огненная; связанная с огнём
ब्रह्म वह्निः मम बलम्brahma vahniḥ mama balamбрахманский огонь - моя сила; мощь
भक्ष्यामि समयम् क्षुधाbhakṣyāmi samayam kṣudhāсъем по обстоятельству голода; время
यथा यथा वै जीवेत् हिyathā yathā vai jīvet hiкак бы ни мог жить; выжить
तत् कर्तव्यम् अपीडयाtat kartavyam apīḍayāто следует делать без причинения вреда; не мучая
जीवितम् मरणात् श्रेयःjīvitam maraṇāt śreyaḥжизнь лучше смерти; предпочтительней
जीवन् धर्मम् अवाप्नुयात्jīvan dharmam avāpnuyātживой достигает дхармы; обретает
सः अहम् जीवितम् आकाङ्क्षन्saḥ aham jīvitam ākāṅkṣanтак я, желая жизни; выживания
अभक्ष्यस्य अपि भक्षणम्abhakṣyasya api bhakṣaṇamдаже поедание несъедобного; запрещённого
व्यवस्ये बुद्धि पूर्वम् वैvyavasye buddhi pūrvam vaiрешаю сознательно именно; разумно
तत् भवान् अनुमन्यताम्tat bhavān anumanyatāmэто пусть ты одобришь; позволишь
जीवन् धर्मम् चरिष्यामिjīvan dharmam cariṣyāmiживой я буду исполнять дхарму; следовать
प्रणोत्स्यामि अशुभानि चpraṇotsyāmi aśubhāni caи изгоню неблагое; скверное
तपोभिः विद्यया च एवtapobhiḥ vidyayā ca evaтапасом и знанием именно; ведением
ज्योतींषि इव महत् तमःjyotīṃṣi iva mahat tamaḥкак светила великую тьму; мрак
अनुवाद

Тогда великий мудрец Вишвамитра, мучимый голодом, снова ответил: «Я долго скитаюсь без пищи, и у меня нет никакого иного средства поддержать жизнь. Тот, кто погибает, должен тем или иным способом подняться; став способным жить, он сможет исполнять дхарму. У кшатриев дхарма индрова, у брахманов - огненная; брахманский огонь - моя сила, и я съем это по обстоятельству голода. Что позволяет жить без причинения вреда, то и следует делать: жизнь лучше смерти, ведь живой может достичь дхармы. Поэтому, желая выжить, я сознательно решаю съесть даже несъедобное; пусть ты это допустишь. Оставшись живым, я буду исполнять дхарму и изгоню неблагое тапасом и знанием, как светила изгоняют великую тьму».

संस्करण

b0301dbfe7a0 · प्रकाशित 21 जून 2026, 9:24:41 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.139.41-56

श्लोक बदलें इन कुंजियों से