Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
The Inner Fire and the Vital Breaths12.178.6-12
10783 / 15823
महाभारत · 12.178.6-12
॥
देवनागरी

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः ॥
वहन् मूत्रं पुरीषं चाप्य् अपानः परिवर्तते ॥
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस् त्रिषु वर्तते ॥
उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः ॥
संधिष्व् अपि च सर्वेषु संनिविष्टस् तथानिलः ॥
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्य् उपदिश्यते ॥
धातुष्व् अग्निस् तु विततः समानेन समीरितः ॥
रसान् धातूंश् च दोषांश् च वर्तयन्न् अवतिष्ठति ॥
अपानप्राणयोर् मध्ये प्राणापानसमाहितः ॥
समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक् पचति पावकः ॥
आस्यं हि पायुसंयुक्तम् अन्ते स्याद् गुदसंज्ञितम् ॥
स्रोतस् तस्मात् प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥
प्राणानां संनिपाताच् च संनिपातः प्रजायते ॥
ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ ||
vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate ||
prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate ||
udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ ||
saṃdhiṣv api ca sarveṣu saṃniviṣṭas tathānilaḥ ||
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiśyate ||
dhātuṣv agnis tu vitataḥ samānena samīritaḥ ||
rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayann avatiṣṭhati ||
apānaprāṇayor madhye prāṇāpānasamāhitaḥ ||
samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyak pacati pāvakaḥ ||
āsyaṃ hi pāyusaṃyuktam ante syād gudasaṃjñitam ||
srotas tasmāt prajāyante sarvasrotāṃsi dehinām ||
prāṇānāṃ saṃnipātāc ca saṃnipātaḥ prajāyate ||
ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वस्ति मूलम् गुदम् च एवvasti mūlam gudam ca evaоснование мочевого пузыря и задний проход; прямая кишка
पावकम् च समाश्रितःpāvakam ca samāśritaḥи огонь принявший как опору; прибежище
वहन् मूत्रम् पुरीषम् च अपिvahan mūtram purīṣam ca apiнеся мочу и также кал; испражнения
अपानः परिवर्ततेapānaḥ parivartateапана обращается; движется
प्रयत्ने कर्मणि बलेprayatne karmaṇi baleв усилии, действии, силе; мощи
यः एकः त्रिषु वर्ततेyaḥ ekaḥ triṣu vartateкоторый один в трёх действует; пребывает
उदानः इति तम् प्राहुःudānaḥ iti tam prāhuḥудана так его называют; говорят
अध्यात्म विदुषः जनाःadhyātma viduṣaḥ janāḥлюди, знающие адхьятму; внутреннее знание
संधिषु अपि च सर्वेषुsaṃdhiṣu api ca sarveṣuи во всех суставах также; сочленениях
संनिविष्टः तथा अनिलःsaṃniviṣṭaḥ tathā anilaḥтак размещённый ветер; воздух
शरीरेषु मनुष्याणाम्śarīreṣu manuṣyāṇāmв телах людей; человеческих
व्यानः इति उपदिश्यतेvyānaḥ iti upadiśyateвьяна так объясняется; называется
धातुषु अग्निः तु विततःdhātuṣu agniḥ tu vitataḥв элементах же огонь распространён; разлит
समानेन समीरितःsamānena samīritaḥсаманой побуждаемый; раздуваемый
रसान् धातून् च दोषान् चrasān dhātūn ca doṣān caсоки, элементы и доши; составы
वर्तयन् अवतिष्ठतिvartayan avatiṣṭhatiприводя в движение, пребывает; поддерживает
अपान प्राणयोः मध्येapāna prāṇayoḥ madhyeмежду апаной и праной; двумя дыханиями
प्राण अपान समाहितःprāṇa apāna samāhitaḥсосредоточенный в пране и апане; уравновешенный
समन्वितः स्वधिष्ठानःsamanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥсоединённый со своей основой; местом
सम्यक् पचति पावकःsamyak pacati pāvakaḥправильно переваривает огонь; пищу
आस्यम् हि पायु संयुक्तम्āsyam hi pāyu saṃyuktamрот ведь соединён с задним проходом; путём
अन्ते स्यात् गुद संज्ञितम्ante syāt guda saṃjñitamв конце называется гуда; прямая кишка
स्रोतस् तस्मात् प्रजायन्तेsrotas tasmāt prajāyanteканалы оттуда рождаются; возникают
सर्व स्रोतांसि देहिनाम्sarva srotāṃsi dehināmвсе каналы воплощённых; телесных
प्राणानाम् संनिपातात् चprāṇānām saṃnipātāt caи от соединения пран; дыханий
संनिपातः प्रजायतेsaṃnipātaḥ prajāyateсмешение возникает; соединение
ऊष्मा च अग्निः इति ज्ञेयःūṣmā ca agniḥ iti jñeyaḥи жар как огонь следует знать; понимать
यः अन्नम् पचति देहिनाम्yaḥ annam pacati dehināmкоторый пищу переваривает у воплощённых; телесных
अनुवाद

«Апана, опираясь на основание мочевого пузыря, задний проход и огонь, движется, неся мочу и кал. То одно дыхание, которое действует в усилии, действии и силе, знатоки внутренней науки называют уданой. Воздух, размещённый во всех суставах человеческих тел, называется вьяной. Огонь, распространённый в элементах и побуждаемый саманой, пребывает, приводя в движение соки, элементы и доши. Между апаной и праной, сосредоточенный в них и соединённый со своей основой, пищеварительный огонь правильно переваривает. Рот соединён с задним проходом, который находится в конце; оттуда возникают все каналы воплощённых. От соединения дыханий рождается смешение, а жар, который переваривает пищу воплощённых, следует знать как огонь».

संस्करण

7cc94e173b14 · प्रकाशित 20 जून 2026, 11:25:00 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.178.1-5

श्लोक बदलें इन कुंजियों से