शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशयोनिजम् ॥
वायोस् त्वक्स्पर्शचेष्टाश् च वाग् इत्य् एतच् चतुष्टयम् ॥
रूपं चक्षुस् तथा पक्तिस् त्रिविधं तेज उच्यते ॥
रसः क्लेदश् च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास् त्रयः ॥
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं तु मन उच्यते ॥
इन्द्रियाणि मनश् चैव विज्ञानान्य् अस्य भारत ॥
सप्तमी बुद्धिर् इत्य् आहुः क्षेत्रज्ञः पुनर् अष्टमः ॥
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः ॥
बुद्धिर् अध्यवसायाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत् स्थितः ॥
ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यद् अर्वाग् ऊर्ध्वं च पश्यति ॥
एतेन सर्वम् एवेदं विद्ध्य् अभिव्याप्तम् अन्तरम् ॥
पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः ॥
तमो रजश् च सत्त्वं च विद्धि भावांस् तदाश्रयान् ॥
एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानाम् आगतिं गतिम् ॥
समवेक्ष्य शनैश् चैव लभते शमम् उत्तमम् ॥
गुणान् नेनीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि ॥
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥
इति तन्मयम् एवैतत् सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान् निर्दिश्यते तथा ॥
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśayonijam ||
vāyos tvaksparśaceṣṭāś ca vāg ity etac catuṣṭayam ||
rūpaṃ cakṣus tathā paktis trividhaṃ teja ucyate ||
rasaḥ kledaś ca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ ||
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇās trayaḥ ||
mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate ||
indriyāṇi manaś caiva vijñānāny asya bhārata ||
saptamī buddhir ity āhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamaḥ ||
cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ ||
buddhir adhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ ||
ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yad arvāg ūrdhvaṃ ca paśyati ||
etena sarvam evedaṃ viddhy abhivyāptam antaram ||
puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ ||
tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃs tadāśrayān ||
etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānām āgatiṃ gatim ||
samavekṣya śanaiś caiva labhate śamam uttamam ||
guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api ||
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ ||
iti tanmayam evaitat sarvaṃ sthāvarajaṅgamam ||
pralīyate codbhavati tasmān nirdiśyate tathā ||
«Звук, слух и отверстия — тройка, рождённая из пространства. От ветра происходят кожа, касание, движения и речь — эта четвёрка. Образ, глаз и пищеварительный огонь называют тройственным светом. Вкус, влажность и язык считаются тремя качествами воды. Обоняемое, нос и тело — три качества земли. Пять великих элементов названы так, а шестым называется ум. Чувства и ум являются его познаниями, о Бхарата; седьмой называют буддхи, а восьмым — кшетраджню, знающего поле. Глаз служит видению, ум производит сомнение, буддхи даёт определение, а кшетраджня стоит как свидетель. Знай, что всё внутреннее пространство человека, от подошв вверх и вниз, пронизано этим. В человеке следует полностью познать чувства и состояния, опирающиеся на тамас, раджас и саттву. Поняв это разумом и постепенно рассмотрев приход и уход существ, человек обретает высший покой. Гуны ведут буддхи, а буддхи — чувства вместе с умом как шестым; без буддхи откуда быть проявлениям гун? Поэтому всё движущееся и неподвижное состоит из этого, растворяется и возникает из него».
5a5377e2ce1d · प्रकाशित 21 जून 2026, 12:00:54 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Бхишма показывает внутреннюю карту опыта: элементы, чувства, ум, буддхи и свидетель. Освобождающее знание начинается с различения того, что действует, и того, кто свидетельствует.