Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Bhīṣma Lists the Prajāpatis, Gods, and Directional Ṛṣis12.201.15-24
10896 / 15823
महाभारत · 12.201.15-24
॥
देवनागरी

भगो ऽंशश् चार्यमा चैव मित्रो ऽथ वरुणस् तथा ॥
सविता चैव धाता च विवस्वांश् च महाबलः ॥
पूषा त्वष्टा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुर् उच्यते ॥
त एते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥
नासत्यश् चैव दस्रश् च स्मृतौ द्वाव् अश्विनाव् अपि ॥
मार्ताण्डस्यात्मजाव् एताव् अष्टमस्य प्रजापतेः ॥
त्वष्टुश् चैवात्मजः श्रीमान् विश्वरूपो महायशाः ॥
अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षो ऽथ रैवतः ॥
हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् च सुरेश्वरः ॥
सावित्रश् च जयन्तश् च पिनाकी चापराजितः ॥
पूर्वम् एव महाभागा वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥
एत एवंविधा देवा मनोर् एव प्रजापतेः ॥
ते च पूर्वे सुराश् चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ॥
शीलरूपरतास् त्व् अन्ये तथान्ये सिद्धसाध्ययोः ॥
ऋभवो मरुतश् चैव देवानां चोदिता गणाः ॥
एवम् एते समाम्नाता विश्वेदेवास् तथाश्विनौ ॥
आदित्याः क्षत्रियास् तेषां विशस् तु मरुतस् तथा ॥
अश्विनौ तु मतौ शूद्रौ तपस्य् उग्रे समाहितौ ॥
स्मृतास् त्व् अङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः ॥
इत्य् एतत् सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम् ॥
एतान् वै प्रातर् उत्थाय देवान् यस् तु प्रकीर्तयेत् ॥
स्वजाद् अन्यकृताच् चैव सर्वपापात् प्रमुच्यते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhago 'ṃśaś cāryamā caiva mitro 'tha varuṇas tathā ||
savitā caiva dhātā ca vivasvāṃś ca mahābalaḥ ||
pūṣā tvaṣṭā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate ||
ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ ||
nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv api ||
mārtāṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ ||
tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ ||
ajaikapād ahirbudhnyo virūpākṣo 'tha raivataḥ ||
haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś ca sureśvaraḥ ||
sāvitraś ca jayantaś ca pinākī cāparājitaḥ ||
pūrvam eva mahābhāgā vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ ||
eta evaṃvidhā devā manor eva prajāpateḥ ||
te ca pūrve surāś ceti dvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥ ||
śīlarūparatās tv anye tathānye siddhasādhyayoḥ ||
ṛbhavo marutaś caiva devānāṃ coditā gaṇāḥ ||
evam ete samāmnātā viśvedevās tathāśvinau ||
ādityāḥ kṣatriyās teṣāṃ viśas tu marutas tathā ||
aśvinau tu matau śūdrau tapasy ugre samāhitau ||
smṛtās tv aṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ ||
ity etat sarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam ||
etān vai prātar utthāya devān yas tu prakīrtayet ||
svajād anyakṛtāc caiva sarvapāpāt pramucyate ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भगः अंशः चbhagaḥ aṃśaḥ caБхага и Амша; Адитьи
अर्यमा च एवaryamā ca evaи именно Арьяман; Адитья
मित्रः अथ वरुणः तथाmitraḥ atha varuṇaḥ tathāМитра затем и Варуна также; боги
सविता च एव धाता चsavitā ca eva dhātā caи Савитар, и Дхатар; также
विवस्वान् च महा बलःvivasvān ca mahā balaḥи Вивасван великосильный; могущественный
पूषा त्वष्टा तथा एव इन्द्रःpūṣā tvaṣṭā tathā eva indraḥПушан, Тваштар и Индра; также
द्वादशः विष्णुः उच्यतेdvādaśaḥ viṣṇuḥ ucyateдвенадцатым Вишну называется; считается
ते एते द्वादश आदित्याःte ete dvādaśa ādityāḥэти двенадцать Адитьев; божеств
कश्यपस्य आत्म संभवाःkaśyapasya ātma saṃbhavāḥрождённые от самого Кашьяпы; сыновья
नासत्यः च एव दस्रः चnāsatyaḥ ca eva dasraḥ caНасатья и Дасра; также
स्मृतौ द्वौ अश्विनौ अपिsmṛtau dvau aśvinau apiоба Ашвина помнятся; известны
मार्ताण्डस्य आत्मजौ एतौmārtāṇḍasya ātmajau etauэти два сына Мартанды; Солнца
अष्टमस्य प्रजापतेःaṣṭamasya prajāpateḥвосьмого праджапати; владыки
त्वष्टुः च एव आत्मजःtvaṣṭuḥ ca eva ātmajaḥи сын самого Тваштара; потомок
श्रीमान् विश्वरूपः महा यशाःśrīmān viśvarūpaḥ mahā yaśāḥславный Вишварупа великославный; знаменитый
अजैकपात् अहिर्बुध्न्यःajaikapāt ahirbudhnyaḥАджайкапад, Ахирбудхнья; Рудры
विरूपाक्षः अथ रैवतःvirūpākṣaḥ atha raivataḥВирупакша и затем Райвата; имена
हरः च बहुरूपः चharaḥ ca bahurūpaḥ caи Хара, и Бахурупа; многообразный
त्र्यम्बकः च सुरेश्वरःtryambakaḥ ca sureśvaraḥи Трьямбака, владыка богов; трёхглазый
सावित्रः च जयन्तः चsāvitraḥ ca jayantaḥ caи Савитра, и Джаянта; имена
पिनाकी च अपराजितःpinākī ca aparājitaḥи Пинаки, непобедимый; Шива
पूर्वम् एव महा भागाःpūrvam eva mahā bhāgāḥпрежде именно велико-благословенные; счастливые
वसवः अष्टौ प्रकीर्तिताःvasavaḥ aṣṭau prakīrtitāḥвосемь Васу прославлены; названы
एते एवं विधाः देवाःete evaṃ vidhāḥ devāḥэти такие боги; подобные
मनोः एव प्रजापतेःmanoḥ eva prajāpateḥименно Ману Праджапати; владыки
ते च पूर्वेte ca pūrveи они прежние; древние
सुराः च इतिsurāḥ ca itiи суры так; боги
द्विविधाः पितरः स्मृताःdvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥдвоякие питары помнятся; предки
शील रूप रताः तु अन्येśīla rūpa ratāḥ tu anyeдругие же преданы нраву и облику; форме
तथा अन्ये सिद्ध साध्ययोःtathā anye siddha sādhyayoḥтакже другие сиддхам и садхьям; принадлежат
ऋभवः मरुतः च एवṛbhavaḥ marutaḥ ca evaРибху и Маруты также; группы
देवानाम् चोदिता गणाःdevānām coditā gaṇāḥназваны группами богов; сонмами
एवम् एते समाम्नाताःevam ete samāmnātāḥтак эти перечислены; переданы
विश्वेदेवाः तथा अश्विनौviśvedevāḥ tathā aśvinauВишведевы и Ашвины; также
आदित्याः क्षत्रियाः तेषाम्ādityāḥ kṣatriyāḥ teṣāmАдитьи их кшатрии; среди них
विशः तु मरुतः तथाviśaḥ tu marutaḥ tathāМаруты же вайшьи так; народ
अश्विनौ तु मतौ शूद्रौaśvinau tu matau śūdrauАшвины же считаются шудрами; двое
तपसि उग्रे समाहितौtapasi ugre samāhitauсосредоточенные в суровом тапасе; аскезе
स्मृताः तु अङ्गिरसः देवाःsmṛtāḥ tu aṅgirasaḥ devāḥа ангирасы-боги помнятся; считаются
ब्राह्मणाः इति निश्चयःbrāhmaṇāḥ iti niścayaḥбрахманами, так установлено; решение
इति एतत् सर्व देवानाम्iti etat sarva devānāmтак это всех богов; божеств
चातुर्वर्ण्यम् प्रकीर्तितम्cāturvarṇyam prakīrtitamчетырёхварновость прославлена; названа
एतान् वै प्रातः उत्थायetān vai prātaḥ utthāyaих воистину утром встав; поднявшись
देवान् यः तु प्रकीर्तयेत्devān yaḥ tu prakīrtayetбогов кто прославит; перечислит
स्वजात् अन्य कृतात् च एवsvajāt anya kṛtāt ca evaот своего и сделанного другим; греха
सर्व पापात् प्रमुच्यतेsarva pāpāt pramucyateот всякого греха освобождается; избавляется
अनुवाद

«Бхага, Амша, Арьяман, Митра, Варуна, Савитар, Дхатар, великосильный Вивасван, Пушан, Тваштар, Индра и двенадцатый Вишну — это двенадцать Адитьев, рождённых от Кашьяпы. Насатья и Дасра помнятся как два Ашвина, сыновья Мартанды, восьмого праджапати. Сын Тваштара — славный и великославный Вишварупа. Затем называются Аджайкапад, Ахирбудхнья, Вирупакша, Райвата, Хара, Бахурупа, Трьямбака, владыка богов, Савитра, Джаянта и непобедимый Пинаки. Восемь Васу уже были прежде прославлены. Эти боги такого рода происходят от Ману Праджапати; прежние боги и суры помнятся как два вида предков. Есть и другие группы богов: преданные нраву и облику, связанные с сиддхами и садхьями, Рибху и Маруты. Так перечислены Вишведевы и Ашвины. Среди них Адитьи названы кшатриями, Маруты — вайшьями, Ашвины, сосредоточенные в суровом тапасе, считаются шудрами, а ангирасы-боги — брахманами. Так прославлена четырёхварновость всех богов. Кто, встав утром, прославляет этих богов, освобождается от всякого греха, своего и совершённого другими».

संस्करण

e8c87ede43a2 · प्रकाशित 21 जून 2026, 12:47:11 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.201.11-14

श्लोक बदलें इन कुंजियों से