महाभारत
Vyāsa on the Chariot of Yoga, Siddhi, and Sāṃkhya12.228.8-12
11043 / 15823
महाभारत · 12.228.8-12
देवनागरी

धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः ॥
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर् जीवबन्धनः ॥
चेतनाबन्धुरश् चारुर् आचारग्रहनेमिवान् ॥
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ॥
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥
त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः ॥
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥
अथ संत्वरमाणस्य रथम् एतं युयुक्षतः ॥
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥ ||
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyur jīvabandhanaḥ ||
cetanābandhuraś cārur ācāragrahanemivān ||
darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ ||
prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ ||
kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ ||
tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥ ||
jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate ||
atha saṃtvaramāṇasya ratham etaṃ yuyukṣataḥ ||
akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
धर्म उपस्थःdharma upasthaḥдхарма — сиденье; основание
ह्री वरूथःhrī varūthaḥстыд — защитный покров; ограда
उपाय अपाय कूबरःupāya apāya kūbaraḥсредства и опасности — ярмо; дышло
अपान अक्षःapāna akṣaḥапана — ось; нижний ветер
प्राण युगःprāṇa yugaḥпрана — упряжь; дышло
प्रज्ञा आयुःprajñā āyuḥпраджня — срок жизни; жизненная сила
जीव बन्धनःjīva bandhanaḥджива — привязь; связь
चेतना बन्धुरः चारुःcetanā bandhuraḥ cāruḥсознание — прекрасная часть; украшение
आचार ग्रह नेमिवान्ācāra graha nemivānповедение и удержание — обод; ободья
दर्शन स्पर्शन वहःdarśana sparśana vahaḥвезущий зрение и осязание; несущий
घ्राण श्रवण वाहनःghrāṇa śravaṇa vāhanaḥобоняние и слух — повозка; носитель
प्रज्ञा नाभिःprajñā nābhiḥпраджня — ступица; центр
सर्व तन्त्र प्रतोदःsarva tantra pratodaḥвсе средства — стрекало; побуждение
ज्ञान सारथिःjñāna sārathiḥзнание — возничий; управитель
क्षेत्रज्ञ अधिष्ठितः धीरःkṣetrajña adhiṣṭhitaḥ dhīraḥкшетраджней установленный мудрый; опирающийся
श्रद्धा दम पुरःसरःśraddhā dama puraḥsaraḥс верой и самообузданием впереди; предводителями
त्याग वर्त्म अनुगःtyāga vartma anugaḥследующий путём отречения; оставления
क्षेम्यःkṣemyaḥбезопасный; благой
शौच गःśauca gaḥидущий чистотой; очищением
ध्यान गोचरःdhyāna gocaraḥобласть медитации; доступный созерцанию
जीव युक्तः रथः दिव्यःjīva yuktaḥ rathaḥ divyaḥсвязанный с дживой божественный колесница; рథа
ब्रह्म लोके विराजतेbrahma loke virājateсияет в мире Брахмы; пребывает
अथ संत्वरमाणस्यatha saṃtvaramāṇasyaзатем для спешащего; стремящегося
रथम् एतम् युयुक्षतःratham etam yuyukṣataḥэту колесницу желающего запрячь; соединить
अक्षरम् गन्तुमनसःakṣaram gantumanasaḥумом желающего достичь нетленного; акшары
विधिम् वक्ष्यामि शीघ्र गम्vidhim vakṣyāmi śīghra gamметод быстрый скажу; путь
अनुवाद

«У этой божественной колесницы дхарма — сиденье, стыд — защитный покров, средства и опасности — дышло, апана — ось, прана — упряжь, праджня — жизненный срок, джива — привязь, сознание — её прекрасная часть, поведение и удержание — ободья. Она несёт зрение, осязание, обоняние и слух; праджня — её ступица, все средства — стрекало, знание — возничий. Она утверждена кшетраджней; впереди у неё вера и самообуздание; она следует путём отречения, безопасна, идёт чистотой и доступна медитации. Эта божественная колесница, связанная с дживой, сияет в мире Брахмы. Теперь я скажу быстрый метод для того, кто спешит запрячь эту колесницу и умом желает достичь Нетленного».

संस्करण

585069ab02da · प्रकाशित 21 जून 2026, 5:28:06 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से